جنگ رزها

جنگ رزها (انگلیسی: Wars of the Roses) نام متعارف مجموعه‌ای از بحران‌های سیاسی، شورش‌ها و جنگ‌های داخلیِ متناوب در پادشاهی انگلستان در نیمهٔ دوم سدهٔ پانزدهم است که مهم‌ترین مرحلهٔ مسلحانهٔ آن از نخستین نبرد سنت آلبنز در ۲۲ مه ۱۴۵۵ آغاز شد. پایان آن را معمولاً با پیروزی هنری تودور بر ریچارد سوم در نبرد بازورث فیلد در ۲۲ اوت ۱۴۸۵ پیوند می‌دهند، اما ادامهٔ مقاومت یورکی و نبرد استوک فیلد در ۱۶ ژوئن ۱۴۸۷ سبب شده است که برخی تاریخ‌های جدید نظامی این تاریخ را پایان دوره بدانند. این جنگ‌ها پیوسته نبودند و دوره‌های چندسالهٔ آرامش میان مراحل اصلی درگیری وجود داشت. از این رو، پژوهشگران جدید بیش از آنکه از یک جنگ واحد و مداوم سخن بگویند، بر مجموعه‌ای از بحران‌های پیوسته به هم، شورش‌های مسلحانه و منازعه بر سر اختیار سلطنت تأکید می‌کنند. دو دودمان لنکستر و یورک، که هر دو شاخه‌هایی از دودمان پلانتاژنه و از نوادگان ادوارد سوم بودند، در روایت مشهور این جنگ‌ها دو سوی اصلی منازعه به شمار می‌آیند. با این حال، تقسیم اشراف و مناطق انگلستان به دو اردوگاه ثابت از آغاز جنگ تصویری گمراه‌کننده است. در دههٔ ۱۴۵۰ بسیاری از اشراف هنوز در پی حفظ نوعی وحدت پیرامون هنری ششم بودند و ائتلاف‌ها بر پایهٔ مناسبات محلی، خویشاوندی، خدمت به خاندان‌های بزرگ، منافع سیاسی و برداشت بازیگران از «حکومت درست» تغییر می‌کردند. ادعای مستقیم ریچارد، دوک یورک بر تاج‌وتخت نیز تنها در ۱۴۶۰ به مرکز کشمکش تبدیل شد. پس از آن، منازعه بیش از پیش ماهیتی دودمانی یافت. نتیجهٔ جنگ نیز یک «پیروزی لنکستری» ساده نبود. یورک‌ها در ۱۴۶۱ هنری ششم را کنار زدند و ادوارد چهارم را به سلطنت رساندند و پس از بحران ۱۴۷۰ و ۱۴۷۱ بار دیگر سلطنت یورکی را تثبیت کردند. دودمان اصلی لنکستر با مرگ ادوارد وست‌مینستر و سپس هنری ششم در ۱۴۷۱ عملاً توان خود را برای بازگشت مستقیم به سلطنت از دست داد. بحران جانشینی پس از مرگ ادوارد چهارم در ۱۴۸۳، پادشاهی ریچارد سوم و مخالفت بخشی از یورکی‌ها با او زمینه را برای ائتلاف تازه‌ای پیرامون هنری تودور فراهم کرد. هنری از راه مادرش لیدی مارگارت بوفرت به شاخهٔ بوفرتِ لنکستر پیوند داشت، اما نیروی او در ۱۴۸۵ از بازماندگان لنکستری و مخالفان یورکی ریچارد تشکیل می‌شد. پیروزی او در بازورث آغاز دودمان تودور بود و شکست قیام یورکی ۱۴۸۷ موقعیت حکومت تازه را استوارتر کرد.

== زمینه‌های سیاسی و آغاز بحران == رقابت دودمانی سدهٔ پانزدهم زمینه‌ای قدیمی‌تر داشت، اما نباید جنگ رزها را پیامد ناگزیر برکناری ریچارد دوم در ۱۳۹۹ دانست. هنری چهارم، پسر جان گونت و از نسل سومین پسر ادوارد سوم، در آن سال ریچارد را خلع کرد و شاخهٔ لنکستر را بر تخت نشاند. در مقابل، تبار مادری خاندان یورک از لیونل آنتورپ، دومین پسر بازماندهٔ ادوارد سوم، برای ریچارد یورک مبنایی مهم در ادعای بعدی او فراهم می‌کرد. با این همه، در نیمهٔ نخست سدهٔ پانزدهم این اختلاف نسب‌شناختی به‌خودی‌خود جنگ داخلی ایجاد نکرد. پادشاهی موفق هنری پنجم و سال‌های آغازین حکومت هنری ششم نشان می‌دهد که اعتبار سلطنت، ادارهٔ حکومت و توان ایجاد توافق میان نخبگان سیاسی برای حفظ نظم اهمیت بیشتری از یک جدول سادهٔ جانشینی داشت. بحران پس از بلوغ هنری ششم عمیق‌تر شد. شکست‌های پایانی انگلستان در جنگ صدساله و از دست رفتن تقریباً همهٔ متصرفات فرانسه به‌جز کاله، فشار مالی بر حکومت و رقابت بر سر دسترسی به پادشاه را تشدید کرد. هنری در اوت ۱۴۵۳ دچار دوره‌ای طولانی از ناتوانی جسمی و ذهنی شد و برای مدتی قادر به ایفای نقش فعال سلطنتی نبود. در این وضع، ریچارد یورک در ۱۴۵۴ به عنوان محافظ قلمرو در رأس حکومت قرار گرفت. بهبود هنری در پایان همان سال موقعیت یورک را تضعیف کرد و ادموند بوفرت، دوک سامرست، که از رقیبان اصلی او در دربار بود بار دیگر نفوذ یافت. اختلاف میان یورک و سامرست بخشی از مشکل بود، اما پژوهش‌های جدید بحران را حاصل ترکیب ضعف در مرکز حکومت، منازعات محلی اشراف، فشار مالی و نظامی و خواست گسترده‌تر برای اصلاح ادارهٔ سلطنت می‌دانند. در چنین فضایی، مرز میان رقابت سیاسی و مقاومت مسلحانه به‌تدریج از میان رفت. خاندان‌های بزرگ، به‌ویژه در شمال و جنوب‌غرب، شبکه‌های محلی خود را برای حمایت سیاسی و گاه نظامی به کار می‌گرفتند. نزاع‌های منطقه‌ای مانند رقابت نویل‌ها و پرسی‌ها به بحران دربار پیوند خوردند، اما این منازعات نیز به تنهایی توضیح‌دهندهٔ جنگ نیستند. در بهار ۱۴۵۵، یورک و متحدان اصلی او، ارل سالزبری و پسرش ارل واریک، با نیروی مسلح به سوی لندن حرکت کردند و اعلام کردند که هدفشان دورکردن «مشاوران بد» از پادشاه است. برخورد آنان با نیروهای سلطنتی در سنت آلبنز آغاز مرحله‌ای شد که در آن تصرف شخص پادشاه، کنترل شورا و تعیین ترکیب حکومت بارها با نیروی نظامی دنبال شد.

از سنت آلبنز تا استقرار یورک‌ها

در نخستین نبرد سنت آلبنز در ۲۲ مه ۱۴۵۵ نیروهای یورکی پیروز شدند، دوک سامرست و چند تن از اشراف برجستهٔ سلطنتی کشته شدند و هنری ششم در اختیار یورک و متحدانش قرار گرفت. با وجود این، نبرد هنوز به تقسیم پایدار کشور به دو حزب منسجم نینجامید. یورک بار دیگر در حکومت نفوذ یافت، اما کوشش برای بازگرداندن همکاری میان اشراف ادامه داشت و حتی مراسم آشتی عمومی ۱۴۵۸ کوشید دشمنی‌های شخصی ناشی از سنت آلبنز را مهار کند. این سازش پایدار نماند. در ۱۴۵۹ درگیری از سر گرفته شد. یورکی‌ها در نبرد بلور هیث پیروز شدند، اما اندکی بعد در نبرد لودفورد بریج پراکنده شدند و رهبرانشان به ایرلند و کاله گریختند. حکومت لنکستری در آن مقطع دست بالا را پیدا کرد، ولی نتوانست مخالفان تبعیدی را برای همیشه از صحنه خارج کند. واریک و دیگر تبعیدیان یورکی در ژوئن ۱۴۶۰ از کاله بازگشتند و حمایت قابل توجهی در جنوب انگلستان به دست آوردند. در نبرد نورت‌همپتون در ۱۰ ژوئیه ارتش سلطنتی شکست خورد و هنری ششم بار دیگر اسیر شد. ریچارد یورک سپس از ایرلند بازگشت و برای نخستین بار آشکارا تاج‌وتخت را برای خود مطالبه کرد. این ادعا حتی در میان بخشی از متحدانش مقاومت برانگیخت و سازشی موسوم به اعلامیه سازش شکل گرفت که هنری را تا پایان عمر پادشاه نگه می‌داشت، اما پسرش ادوارد وست‌مینستر را از جانشینی کنار می‌گذاشت و ریچارد و فرزندانش را وارث تاج معرفی می‌کرد. از این مرحله به بعد مسئلهٔ جانشینی دیگر موضوعی فرعی نبود. مارگارت آنژو و هواداران پسرش این ترتیب را نپذیرفتند و نیروهای لنکستری در شمال سازمان یافتند. ریچارد در نبرد ویکفیلد در ۳۰ دسامبر ۱۴۶۰ کشته شد و پسرش ادوارد، ارل مارچ، رهبری ادعای یورکی را به دست گرفت. ماه‌های نخست ۱۴۶۱ سرنوشت سلطنت را تغییر داد. ادوارد در نبرد مورتیمرز کراس بر نیروی لنکستری در غرب پیروز شد. در همان حال، سپاه مارگارت در دومین نبرد سنت آلبنز واریک را شکست داد و هنری ششم را آزاد کرد، اما نتوانست کنترل لندن را به دست گیرد. ادوارد وارد پایتخت شد و در ۴ مارس به عنوان ادوارد چهارم پادشاه اعلام شد. دو سپاه بزرگ در ۲۹ مارس در نبرد تاوتون در یورکشایر روبه‌رو شدند. پیروزی قاطع ادوارد بخش بزرگی از رهبری نظامی لنکستر را از میان برد یا به تبعید فرستاد و هنری، مارگارت و پسرشان به شمال و سپس اسکاتلند عقب نشستند. تاوتون سلطنت یورکی را برقرار کرد، اما جنگ را پایان نداد. مقاومت لنکستری در شمال و ولز چند سال ادامه یافت و سلطنت ادوارد هنوز برای تثبیت کنترل بر همهٔ قلمرو به لشکرکشی، مذاکره و اعطای عفو نیاز داشت.

== ادوارد چهارم، واریک و بازگشت هنری ششم == ادوارد چهارم در نخستین سال‌های سلطنت با کشوری روبه‌رو بود که بخش‌هایی از شمال و ولز هنوز کاملاً در اختیار حکومت جدید نبود. واریک و اعضای خاندان نویل در سرکوب مقاومت شمالی نقش مهمی داشتند و پیروزی‌های یورکی در نبرد هجلی مور و نبرد هکسهام در ۱۴۶۴ بیشتر پایگاه‌های نظامی عمدهٔ لنکستر در شمال را از میان برد. هنری ششم که مدتی در شمال پنهان بود در ۱۴۶۵ دستگیر و در برج لندن زندانی شد. این تحولات به ادوارد امکان داد برای چند سال بدون رقیب سلطنتیِ آزاد حکومت کند. با این همه، پیروزی یورک به معنای وحدت کامل درون جناح پیروز نبود. سلطنت تازه به شبکه‌ای از اشراف وابسته بود که انتظار پاداش، نفوذ محلی و مشارکت در سیاست خارجی داشتند و اختلاف دربارهٔ چگونگی توزیع این منابع به مسئله‌ای جدی تبدیل شد.

یکی از مهم‌ترین شکاف‌ها میان ادوارد و واریک پدید آمد. ازدواج پنهانی ادوارد با الیزابت وودویل در ۱۴۶۴، گسترش نفوذ خویشاوندان ملکه، اختلاف دربارهٔ سیاست فرانسه و بورگوندی و محدودشدن توان واریک برای جهت‌دادن به حکومت، رابطهٔ آنان را فرسوده کرد. واریک با جرج پلانتاژنه، دوک کلارنس، برادر پادشاه، متحد شد و در ۱۴۶۹ از شورشی حمایت کرد که به شکست نیروهای سلطنتی در نبرد ایجکوت مور و اسارت موقت ادوارد انجامید. واریک نتوانست بدون همکاری پادشاه حکومت باثباتی تشکیل دهد و ادوارد دوباره قدرت را به دست گرفت. شورش دیگری در ۱۴۷۰ شکست خورد و واریک و کلارنس به فرانسه گریختند. در آنجا واریک با دشمن پیشین خود مارگارت آنژو به توافق رسید و با حمایت فرانسه برای بازگرداندن هنری ششم به انگلستان بازگشت. ادوارد در اکتبر ۱۴۷۰ ناچار به فرار به سرزمین‌های بورگوندی شد و هنری پس از حدود نه سال دوباره بر تخت نشست. بازگشت هنری ششم کمتر از شش ماه دوام آورد. ادوارد در مارس ۱۴۷۱ با پشتیبانی مالی و مادی بورگوندی به انگلستان بازگشت و با پیشروی به سوی جنوب توانست نیروهای سابق خود را گرد آورد. کلارنس نیز واریک را ترک کرد و به برادرش پیوست. ادوارد در نبرد بارنت در ۱۴ آوریل واریک را شکست داد و واریک در میدان کشته شد. همان روز مارگارت آنژو پس از سال‌ها تبعید به انگلستان رسید. نیروهای او در نبرد تیوکسبری در ۴ مه شکست خوردند و ادوارد وست‌مینستر، تنها پسر هنری ششم، در جریان نبرد یا بلافاصله پس از آن کشته شد. هنری ششم که دوباره در برج لندن زندانی شده بود در شب ۲۱ مه درگذشت. مرگ او اندکی پس از نابودی نیروی نظامی اصلی لنکستر، امکان احیای سلطنت مستقیم این شاخه را تقریباً از میان برد. شدت اعدام‌های پس از برخی نبردهای این مرحله، به‌ویژه ویکفیلد و تیوکسبری، چشمگیر بود، هرچند پژوهش جدید نشان می‌دهد خشونت پس از نبرد روندی یکنواخت و دائماً فزاینده نداشت و فاتحان بسته به موقعیت میان عفو، مصادره و اعدام انتخاب می‌کردند.

== از ثبات یورکی تا استقرار تودورها == پس از ۱۴۷۱، ادوارد چهارم برای بیش از یک دهه بدون جنگ داخلی بزرگ حکومت کرد. مقاومت لنکستری در برخی مناطق و بیرون از انگلستان ادامه داشت، اما تا ۱۴۷۳ مهم‌ترین پایگاه‌های آن از میان رفته بود. ادوارد در این مرحله توانست میان مجازات مخالفان و بازگرداندن برخی از آنان به وفاداری تعادل ایجاد کند و شبکهٔ سلطنتی خود را در مناطق مختلف تقویت کند. ثبات نسبی نشان می‌دهد که جنگ رزها دوره‌ای از نبرد دائمی نبود. بحران بعدی نه از یک لشکرکشی لنکستری، بلکه از مرگ ناگهانی ادوارد در ۹ آوریل ۱۴۸۳ و مسئلهٔ ادارهٔ کشور در زمان صغر پسر دوازده‌ساله‌اش ادوارد پنجم پدید آمد. برادر ادوارد چهارم، ریچارد دوک گلاستر، مسئولیت محافظت از پادشاه نوجوان را به دست گرفت، اما در مدت کوتاهی ادوارد و برادرش ریچارد در برج لندن نگهداری شدند و ادعای مشروعیت فرزندان ادوارد چهارم زیر سؤال رفت. ریچارد تاج را پذیرفت و در ۶ ژوئیه با عنوان ریچارد سوم تاج‌گذاری کرد. ناپدیدشدن دو شاهزاده، که بعدها به شاهزادگان در برج معروف شدند، از مهم‌ترین مسائل حل‌نشدهٔ این بحران است و منابع موجود مسئولیت مرگ احتمالی آنان را به‌طور قطعی روشن نمی‌کنند. آنچه برای روند سیاسی اهمیت داشت این بود که حکومت ریچارد با مخالفت بخشی از کسانی روبه‌رو شد که پیش‌تر از دودمان یورک حمایت کرده بودند. شورش دوک باکینگهام در پاییز ۱۴۸۳ شکست خورد، اما در جریان همان بحران هنری تودور که سال‌ها در بریتانی و فرانسه در تبعید بود به مهم‌ترین مدعی بیرون از قلمرو تبدیل شد. ادعای وراثتی هنری از راه مادرش مارگارت بوفرت نسبت به مدعیان اصلی یورکی ضعیف‌تر بود، ولی او توانست بازماندگان لنکستری را با یورکی‌های مخالف ریچارد در ائتلافی تازه گرد آورد و وعدهٔ ازدواج با الیزابت یورک، دختر ادوارد چهارم، به این ائتلاف معنای دودمانی بیشتری داد.

هنری در اوت ۱۴۸۵ در ولز فرود آمد و پس از جذب نیرو در مسیر خود به میدلندز با سپاه سلطنتی روبه‌رو شد. در نبرد بازورث فیلد در ۲۲ اوت، ریچارد سوم در جریان نبرد کشته شد و هنری با عنوان هنری هفتم بر تخت نشست. او در ژانویهٔ ۱۴۸۶ با الیزابت یورک ازدواج کرد، اما این ازدواج به‌تنهایی مخالفت‌های دودمانی را پایان نداد. در ۱۴۸۷ گروهی از یورکی‌ها لامبرت سیمنل را به عنوان مدعی سلطنت مطرح کردند. او در دوبلین تاج‌گذاری شد و نیرویی متشکل از یورکی‌های تبعیدی، سربازان ایرلندی و مزدوران آلمانی به انگلستان آمد. ارتش هنری در ۱۶ ژوئن آنان را در نبرد استوک فیلد شکست داد و جان دو لا پل، ارل لینکلن، که از رهبران اصلی شورش بود کشته شد. استوک معمولاً آخرین نبرد بزرگ جنگ رزها دانسته می‌شود، هرچند تهدیدهای دودمانی علیه هنری هفتم، از جمله ادعای پرکین واربک در دههٔ ۱۴۹۰، نشان می‌دهد که تثبیت تودورها فرایندی چندساله بود و با یک نبرد یا یک ازدواج به‌طور کامل پایان نیافت.

== ماهیت جنگ، پیامدها و حافظهٔ تاریخی == جنگ رزها از نظر جغرافیا و شدت یکنواخت نبود. برخی شهرستان‌ها چند بار شاهد بسیج، عبور سپاه یا نبرد شدند، در حالی که بخش‌های دیگری از انگلستان برای دوره‌های طولانی از جنگ مستقیم دور ماندند. ارتش‌ها معمولاً از ملازمان خاندان‌های اشرافی، نیروهای محلی و سربازانی تشکیل می‌شدند که برای یک لشکرکشی مشخص گرد آورده می‌شدند. جنگ با ساختارهای سیاسی و حقوقی انگلستان پیوند نزدیک داشت، زیرا هر جناح می‌کوشید اقدامات خود را دفاع از پادشاه قانونی یا مجازات خیانت معرفی کند. همین امر بر رفتار با شکست‌خوردگان نیز اثر داشت. فرماندهان و اشراف گاه در میدان یا پس از اسارت کشته می‌شدند، اما عفو، مصالحه و بازگرداندن املاک نیز بخش مهمی از سیاست فاتحان بود. در نتیجه، تصویر جنگ به عنوان زنجیره‌ای بی‌وقفه از انتقام‌گیری خونین، همانند تصویر دو ارتش ثابت و کاملاً جدا، پیچیدگی رفتار سیاسی این دوره را پنهان می‌کند. تأثیر سیاسی جنگ‌ها عمیق بود، اما تبیین قدیمی‌ای که آنها را نابودکنندهٔ طبقهٔ اشراف و مقدمهٔ اجتناب‌ناپذیر یک سلطنت تودوری کاملاً متمرکز می‌دانست در پژوهش جدید پذیرفته نیست. شماری از خاندان‌های بزرگ تلفات سنگین دادند و مصادرهٔ املاک، محرومیت حقوقی و توزیع دوبارهٔ مناصب توازن قدرت را در برخی مناطق تغییر داد، ولی اشراف همچنان برای حکومت محلی، بسیج نظامی و ادارهٔ سلطنت ضروری بودند. خود هنری هفتم نیز برای تثبیت حکومت به همکاری اشراف و زمین‌داران متکی بود و در عین حال با ابزارهای مالی، حقوقی و سیاسی وفاداری آنان را زیر نظر می‌گرفت. از این رو، پیروزی تودورها را بهتر است پایان یکی از مراحل طولانی بحران سلطنت در سدهٔ پانزدهم دانست، نه گسستی ناگهانی که یک نظام «قرون وسطایی» را یک‌باره با دولت مدرن جایگزین کرد.

حافظهٔ بعدی جنگ‌ها نیز بر شیوهٔ فهم آنها اثر فراوان گذاشت. خود عنوان «جنگ رزها» نام هم‌عصر این درگیری‌ها نبود و صورت رایج آن در سدهٔ نوزدهم، به‌ویژه پس از کاربرد آن در آثار والتر اسکات، تثبیت شد. منابع هم‌عصر پراکنده‌اند و بسیاری از رویدادها از روایت‌هایی شناخته می‌شوند که هدف سیاسی، محلی یا دودمانی داشته‌اند. در دورهٔ تودور، تاریخ‌نگاری سلطنتی و سپس نمایشنامه‌های ویلیام شکسپیر، به‌ویژه سه‌گانهٔ هنری ششم و ریچارد سوم، تصویری منسجم‌تر و اخلاقی‌تر از دهه‌های آشوب پدید آوردند. صحنهٔ مشهور انتخاب رز سفید و سرخ در نمایشنامهٔ شکسپیر بعدها در هنر و فرهنگ عامه بارها بازآفرینی شد، با آنکه ائتلاف‌های واقعی جنگ بسیار سیال‌تر از این دوگانگی نمادین بودند. همین فاصله میان حافظهٔ فرهنگی و ساختار واقعی منازعه یکی از دلایلی است که پژوهش جدید، در کنار روایت نبردها، بر حکومت، اقتصاد سیاسی، جغرافیای قدرت، جنگ‌افروزی اشراف و تغییر ائتلاف‌ها نیز تأکید می‌کند.

== جستارهای وابسته == انگلستان در قرون وسطی دودمان پلانتاژنه دودمان لنکستر دودمان یورک دودمان تودور جنگ صدساله

پانویس

== منابع == Carpenter, Christine (1997). The Wars of the Roses: Politics and the Constitution in England, c.1437–1509 (in English). Cambridge University Press. ISBN 9780521318747. Grummitt, David (2025). The Wars of the Roses: War and Martial Culture in England, 1455–1487 (in English). Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780198958918.001.0001. ISBN 9780198958918. Hicks, Michael (2012). The Wars of the Roses (in English). Yale University Press. ISBN 9780300181579. Watts, John (2025). The Wars of the Roses: A Medieval Civil War (in English). Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009422185. McKelvie, Gordon (2026). "The treatment of defeated opponents in England, 1455–71". Historical Research (in English). doi:10.1093/hisres/htag015.

== پیوند به بیرون == پروندهٔ میدان نبرد بازورث در هیستوریک انگلند پروندهٔ میدان نبرد استوک در هیستوریک انگلند