تفنگ گلوله‌زنی یا تفنگ خان‌دار (انگلیسی: rifle) گونه‌ای سلاح گرم لوله‌بلند است که مشخصهٔ اصلی آن وجود خان‌های مارپیچی درون لوله است. این خان‌ها هنگام عبور گلوله به آن چرخش محوری می‌دهند و با ایجاد پایداری ژیروسکوپی، ثبات پرواز و دقت آن را افزایش می‌دهند. در کاربرد متعارف، تفنگ گلوله‌زنی برای شلیک یک پرتابهٔ منفرد در هر فشنگ طراحی می‌شود و معمولاً هنگام تیراندازی به شانه تکیه داده می‌شود. این ویژگی آن را از تفنگ ساچمه‌زنی، که بیشتر نمونه‌های آن لولهٔ بدون خان دارند و معمولاً مجموعه‌ای از ساچمه‌ها را شلیک می‌کنند، متمایز می‌کند. تفنگ گلوله‌زنی یک نوع سازوکار مشخص نیست، بلکه خانوادهٔ بزرگی از جنگ‌افزارها را دربر می‌گیرد. تفنگ می‌تواند تک‌تیر، گلنگدنی، اهرمی، پمپی، نیمه‌خودکار یا دارای قابلیت آتش انتخابی باشد. کارابین‌ها، تفنگ‌های تک‌تیرانداز، بسیاری از تفنگ‌های تهاجمی و تفنگ‌های شکاری و مسابقه‌ای همگی می‌توانند در مفهوم گستردهٔ تفنگ گلوله‌زنی قرار گیرند. از این رو، عبارت‌هایی مانند «برد بیش از ۱٬۰۰۰ متر» را نمی‌توان به همهٔ تفنگ‌ها تعمیم داد. برد مؤثر به نوع سلاح، فشنگ، طول لوله، سامانهٔ نشانه‌روی و هدف بستگی دارد و میان یک کارابین سبک و یک تفنگ تک‌تیرانداز دوربرد تفاوت زیادی وجود دارد. خان‌دار کردن لوله از اواخر سدهٔ پانزدهم در اروپا شناخته شده بود، اما برای چندین سده تفنگ‌های خان‌دار به سبب دشواری و کندی بارگذاری، نتوانستند تفنگ‌های بدون خان را در میدان جنگ کنار بزنند. تحولات سدهٔ نوزدهم، به‌ویژه گلوله‌های کشیده، فشنگ فلزی، بارگذاری از عقب و سازوکارهای تکرارشونده، این وضعیت را تغییر داد. تا پایان همان سده، تفنگ‌های گلنگدنی خشاب‌دار به جنگ‌افزار اصلی بیشتر ارتش‌های بزرگ تبدیل شدند و در سدهٔ بیستم ابتدا تفنگ‌های نیمه‌خودکار و سپس تفنگ‌های تهاجمی بخش عمدهٔ این نقش را بر عهده گرفتند.
== ساختار و گونه‌ها == اساس عملکرد تفنگ گلوله‌زنی در ارتباط میان گلوله و سطح داخلی لوله است. بخش داخلی لوله دارای شیارها و برجستگی‌های مارپیچی است که مجموع آن‌ها خان نامیده می‌شود. هنگامی که گلوله تحت فشار گازهای حاصل از سوختن باروت در طول لوله حرکت می‌کند، با این ساختار درگیر می‌شود و حول محور طولی خود می‌چرخد. این دوران پس از خروج از دهانه نیز ادامه پیدا می‌کند و به پایدار ماندن جهت گلوله در پرواز کمک می‌کند. تعداد خان‌ها، عمق و پهنای آن‌ها و میزان پیچش یا «گام خان» بسته به طراحی سلاح و نوع مهمات تفاوت دارد.
تقسیم‌بندی تفنگ‌ها معمولاً بر پایهٔ سازوکار بارگذاری و شلیک انجام می‌شود. تفنگ‌های تک‌تیر پس از هر شلیک باید به‌طور جداگانه بارگذاری شوند. در تفنگ‌های تکرارشونده، چند فشنگ در خشاب قرار می‌گیرد و تیرانداز با حرکت دادن گلنگدن، اهرم یا سازوکار دیگری فشنگ تازه را وارد جان لوله می‌کند. تفنگ گلنگدنی از اواخر سدهٔ نوزدهم تا میانهٔ سدهٔ بیستم مهم‌ترین تفنگ سازمانی ارتش‌های جهان بود. طرح‌هایی مانند ماوزر گ۹۸، لی–انفیلد، موسین–ناگانت و اسپرینگفیلد ام۱۹۰۳ نمونه‌های شناخته‌شدهٔ این دوره‌اند. در تفنگ نیمه‌خودکار، بخشی از انرژی حاصل از شلیک برای خارج کردن پوکه، آماده کردن سازوکار و وارد کردن فشنگ بعدی استفاده می‌شود، اما هر بار فشردن ماشه تنها یک گلوله شلیک می‌کند. ام۱ گرند که در ۱۹۳۶ وارد خدمت ارتش ایالات متحده شد، نخستین تفنگ نیمه‌خودکاری بود که در مقیاس گسترده به‌عنوان تفنگ استاندارد یک ارتش بزرگ در اختیار پیاده‌نظام قرار گرفت. تفنگ‌های دارای آتش انتخابی علاوه بر شلیک تک‌تیر می‌توانند بسته به طراحی، رگبار یا آتش چندتیر داشته باشند. تفنگ تهاجمی گونه‌ای از این خانواده است که معمولاً از فشنگ میانی و خشاب جداشدنی استفاده می‌کند و برای نبرد عمومی پیاده‌نظام طراحی شده است. اصطلاحات مربوط به نقش تفنگ با سازوکار آن یکسان نیستند. «تفنگ تک‌تیرانداز» به سلاحی گفته می‌شود که برای تیراندازی دقیق طراحی یا آماده شده است و می‌تواند گلنگدنی یا نیمه‌خودکار باشد. «تفنگ سازمانی» به سلاح استاندارد یک نیروی نظامی اشاره دارد. «کارابین» معمولاً نسخه‌ای کوتاه‌تر و سبک‌تر از یک تفنگ یا جنگ‌افزاری با ابعاد مشابه است. تفنگ‌های شکاری نیز از سازوکارهای متنوع، از تک‌تیر و گلنگدنی گرفته تا اهرمی و نیمه‌خودکار، استفاده می‌کنند. بنابراین واژهٔ «تفنگ گلوله‌زنی» بیش از آنکه یک مأموریت یا سازوکار خاص را مشخص کند، خانواده‌ای فنی از سلاح‌های لوله‌خان‌دار را توصیف می‌کند.
== تاریخچه == قدیمی‌ترین نمونه‌های شناخته‌شدهٔ سلاح‌های خان‌دار اروپایی به اواخر سدهٔ پانزدهم بازمی‌گردند. پژوهش تاریخی مؤسسهٔ اسمیتسونین استفاده از لوله‌های شیاردار در لایپزیگ را در حدود ۱۴۹۸ ثبت کرده و آگوستین کوتر، اسلحه‌ساز نورنبرگی، در اوایل سدهٔ شانزدهم به ساخت لوله‌هایی با شیارهای مارپیچی شهرت داشت. با این همه، نباید سال ۱۴۹۸ را به‌عنوان تاریخ قطعی «اختراع تفنگ» یا خان‌کشی در نظر گرفت. منشأ دقیق این فناوری روشن نیست و چندین مرکز اسلحه‌سازی اروپایی در تکامل آن نقش داشتند. تفنگ خان‌دار اولیه نسبت به تفنگ فتیله‌ای و تفنگ‌های بدون خان مشابه دقت بیشتری داشت، اما همین درگیری نزدیک میان گلوله و خان، بارگذاری از دهانه را کند می‌کرد. تجمع رسوبات باروت سیاه نیز مشکل را تشدید می‌کرد. به همین دلیل ارتش‌های سده‌های هفدهم و هجدهم عمدتاً به تفنگ‌های بدون خان متکی بودند که سرباز می‌توانست آن‌ها را سریع‌تر بارگذاری کند. تفنگ‌های خان‌دار بیشتر در شکار و در دست تیراندازان منتخب و نیروهای سبک باقی ماندند.
یکی از نمونه‌های شاخص این مرحله تفنگ بیکر بود که ارتش بریتانیا در ۱۸۰۰ برای واحدهای تخصصی آزمایش و سپس به خدمت گرفت. موزهٔ ملی ارتش بریتانیا بیکر را در مقایسه با تفنگ‌های بدون خان آن دوره دقیق‌تر و دارای برد بیشتر توصیف می‌کند، هرچند بارگذاری آن کندتر بود. این گونه سلاح‌ها در جنگ‌های ناپلئونی نشان دادند که تیرانداز آموزش‌دیده می‌تواند از مزیت دقت تفنگ خان‌دار برای درگیری با اهداف مشخص در فاصله‌هایی استفاده کند که برای تفنگ‌های معمولی دشوار بود. تحول تعیین‌کننده در میانهٔ سدهٔ نوزدهم رخ داد. توسعهٔ گلوله‌های استوانه‌ای مخروطی و انواع گلولهٔ مینی، استفاده از خان را بدون دشواری شدید بارگذاری امکان‌پذیر کرد. انفیلد الگوی ۱۸۵۳ بریتانیا نمونه‌ای شاخص از «تفنگ-موسکت» این دوره بود. این سلاح دارای سه خان بود و موزهٔ ملی ارتش برد مؤثر آن را حدود ۸۰۰ تا ۱٬۰۰۰ یارد، برابر با ۷۳۱ تا ۹۱۴ متر، گزارش کرده است. چنین سلاح‌هایی در جنگ کریمه، شورش هند و جنگ داخلی آمریکا نقش گسترده‌ای داشتند. فشنگ فلزی و بارگذاری از عقب محدودیت‌های اصلی تفنگ‌های سرپر را از میان بردند. در نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم، تفنگ‌های تک‌تیر ته‌پر جای سلاح‌های سرپر را گرفتند و اندکی بعد تفنگ‌های خشاب‌دار با سازوکار گلنگدنی به استاندارد تازه تبدیل شدند. در آغاز جنگ جهانی اول، بیشتر قدرت‌های عمده به تفنگ‌های گلنگدنی پرقدرت مانند لی–انفیلد، ماوزر گ۹۸ و موسین–ناگانت مجهز بودند. موزهٔ ملی ارتش بریتانیا تفنگ را «با فاصله رایج‌ترین جنگ‌افزار» جبههٔ غربی توصیف کرده است. در سدهٔ بیستم روند افزایش آهنگ آتش ادامه یافت. ارتش آمریکا ام۱ گرند نیمه‌خودکار را پیش از جنگ جهانی دوم به خدمت گرفت و تا پایان ۱۹۴۱ بخش بزرگی از نیروی زمینی خود را به آن مجهز کرده بود. در همان دوره، طراحان چند کشور به این نتیجه رسیدند که فشنگ‌های کامل تفنگ برای بسیاری از درگیری‌های پیاده‌نظام بیش از اندازه قدرتمند و سنگین‌اند. توسعهٔ فشنگ‌های میانی و سلاح‌های انتخاب‌آتش سرانجام به شکل‌گیری تفنگ تهاجمی مدرن انجامید. رویال آرموریز تفنگ خودکار فدوروف را یکی از نمونه‌های اولیهٔ این مسیر می‌داند و تفنگ‌های تهاجمی پس از جنگ جهانی دوم به سلاح اصلی بسیاری از ارتش‌های جهان تبدیل شدند.
کاربرد و جایگاه معاصر
کاربرد نظامی تفنگ در طول تاریخ از سلاح تیراندازان منتخب به سلاح اصلی پیاده‌نظام گسترش یافت. تفنگ‌های گلنگدنی در دو جنگ جهانی نقش مرکزی داشتند، سپس تفنگ‌های نیمه‌خودکار و تفنگ‌های تهاجمی سهم بیشتری از تسلیحات سازمانی را به دست گرفتند. با این حال تفنگ گلنگدنی از خدمت نظامی ناپدید نشد و به سبب سادگی سازوکار و امکان دستیابی به دقت بالا همچنان در بسیاری از تفنگ‌های تک‌تیرانداز و دقیق استفاده می‌شود. در کنار آن، تفنگ‌های نیمه‌خودکار برای تیراندازان برگزیده و مأموریت‌هایی که شلیک دوم سریع اهمیت دارد به کار می‌روند. در شکار، انتخاب تفنگ و فشنگ تابع اندازهٔ جانور، محیط، فاصلهٔ مورد انتظار و مقررات محلی است. تفنگ‌های گلوله‌زنی به‌ویژه برای شکار جانوران بزرگ‌تر و شکارهایی که نیازمند شلیک دقیق یک گلوله هستند استفاده می‌شوند. برخلاف ادعای نسخهٔ پیشین مقاله، داشتن برد نهایی بیش از هزار متر ویژگی تعریف‌کنندهٔ تفنگ شکاری نیست. بخش بزرگی از کاربرد واقعی این سلاح‌ها در فاصله‌های بسیار کوتاه‌تر صورت می‌گیرد و برد مؤثر میان کالیبرها و طرح‌های مختلف به‌شدت متفاوت است. تیراندازی ورزشی نیز خانوادهٔ گسترده‌ای از تفنگ‌ها را دربر می‌گیرد. برخی رشته‌ها از تفنگ‌های بادی خان‌دار با کالیبر کوچک و برخی دیگر از تفنگ‌های گلوله‌زنی با فشنگ فلزی استفاده می‌کنند. تفنگ‌های مسابقه‌ای معمولاً با تأکید بر یکنواختی لوله، ماشه، قنداق و مهمات ساخته می‌شوند. در مقابل، در سلاح نظامی عواملی چون دوام، قابلیت اطمینان، وزن، امکان نگهداری در میدان و سرعت آتش نیز در کنار دقت اهمیت دارند. تمایز تفنگ گلوله‌زنی و تفنگ ساچمه‌زنی نیز مطلق نیست. برخی تفنگ‌های ساچمه‌زنی می‌توانند گلولهٔ منفرد شلیک کنند و برخی لوله‌ها یا سامانه‌های مخصوص ساچمه‌زنی دارای خان هستند. از سوی دیگر اصطلاح «تفنگ» در زبان روزمرهٔ فارسی گاهی برای تقریباً هر سلاح گرم لوله‌بلند به کار می‌رود. در کاربرد فنی، وجود لولهٔ خان‌دار و طراحی برای شلیک گلولهٔ منفرد از مهم‌ترین مشخصه‌هایی است که مفهوم انگلیسی rifle را از shotgun و تفنگ‌های بدون خان تاریخی جدا می‌کند.
== جستارهای وابسته == خان (اسلحه) تفنگ ساچمه‌زنی تفنگ گلنگدنی تفنگ نیمه‌خودکار تفنگ تهاجمی تفنگ تک‌تیرانداز کارابین (سلاح) کالیبر
پانویس
== منابع == Berkeley R. Lewis (1956). "Small Arms and Ammunition in the United States Service" (in English). Smithsonian Institution. Retrieved 21 اوت 2026. "Weapons of the Western Front" (in English). National Army Museum. Retrieved 21 اوت 2026. "Arms of the First World War" (in English). Royal Armouries. Retrieved 21 اوت 2026. "Survey of U.S. Army Uniforms, Weapons and Accoutrements" (PDF) (in English). Center of Military History, United States Army. Retrieved 21 اوت 2026.
== پیوند به بیرون == "Rifling" (in English). Sporting Arms and Ammunition Manufacturers' Institute. Retrieved 21 اوت 2026. "Baker .625 inch flintlock rifle, 1823 (c)" (in English). National Army Museum. Retrieved 21 اوت 2026.