درگیری قره‌باغ کوهستانی مجموعه‌ای از رویدادهای نظامی و سیاسی است که از ۲۰ فوریه ۱۹۸۸ (۱ اسفند ۱۳۶۶) میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان بر سر منطقه قره‌باغ کوهستانی در قفقاز جنوبی درگرفته است. این درگیری از دل فروپاشی اتحاد شوروی سر برآورد و به یکی از طولانی‌ترین و پیچیده‌ترین منازعات ارضی در فضای پس از شوروی بدل شد. ریشه‌های این نزاع به تنش‌های قومی میان ارمنیان و آذری‌ها بازمی‌گردد که طی سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی در منطقه قفقاز شکل گرفت. درگیری مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته‌است: نخست جنگ پارتیزانی در سال‌های ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۱، سپس جنگ اول قره‌باغ در فاصله سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۴ که به پیروزی ارمنستان و برقراری آتش‌بس انجامید. پس از آن دوره‌ای از بن‌بست سیاسی و درگیری‌های پراکنده فرارسید که با جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ به پیروزی آذربایجان و تغییر چشمگیر در توازن ارضی منتهی شد. سرانجام در سپتامبر ۲۰۲۳، آذربایجان تهاجم نظامی دیگری را آغاز کرد و ظرف ۲۴ ساعت کنترل کامل قره‌باغ کوهستانی را در دست گرفت. این رویداد موجب کوچ اجباری تقریباً تمام جمعیت ارمنی‌تبار منطقه به ارمنستان شد و به انحلال رسمی جمهوری آرتساخ در اول ژانویه ۲۰۲۴ (۱۱ دی ۱۴۰۲) انجامید. پس از دهه‌ها خصومت، ارمنستان و جمهوری آذربایجان در ۸ اوت ۲۰۲۵ (۱۷ مرداد ۱۴۰۴) در واشینگتن و با میانجیگری ایالات متحده آمریکا قرارداد صلح امضا کردند. این توافق که نخست‌وزیر ارمنستان نیکول پاشینیان، رئیس‌جمهور آذربایجان الهام علیف و رئیس‌جمهور آمریکا دونالد ترامپ آن را امضا کردند، پایانی رسمی بر نزدیک به چهار دهه درگیری مسلحانه میان دو کشور نهاد.
پیشینه تاریخی
=== دوران باستان و قرون میانه === منطقه قره‌باغ در دوران باستان به‌نوبت بخشی از سرزمین‌های ارمنستان و آلبانیا بود. در سال ۴۲۸ میلادی به‌عنوان بخشی از ارمنستان ساسانی، استانی از امپراتوری ساسانی شد و پس از آن بارها جزئی از امپراتوری‌های گوناگون گشت. مسیحیت در اوایل سده چهارم میلادی به این منطقه رسید و کهن‌ترین کلیساها و صومعه‌های قره‌باغ کوهستانی، از جمله صومعه آماراس، از همین دوران باقی مانده‌اند. از اوایل سده‌های میانه، منطقه را دودمان‌های گوناگون ارمنی اداره می‌کردند؛ از جمله امیرنشین خاچن در سده‌های میانه متأخر و پنج ملیک‌نشین ارمنی قره‌باغ در سده شانزدهم تا ۱۷۵۰ میلادی به‌عنوان دست‌نشاندگان قدرت‌های بزرگ. در سده سیزدهم، مغولان سرزمین را فتح کردند و پس از آن قراقویونلوها و آق‌قویونلوهای ترک‌زبان آمدند که نام «قره‌باغ» به معنای «باغ سیاه» را به منطقه دادند.
=== دوران روسیه تزاری === از سده هجدهم به بعد، رقابت میان امپراتوری عثمانی، روسیه و ایران بر سرنوشت منطقه سایه افکند. در پی جنگ دوم روسیه و ایران، قره‌باغ در سال ۱۸۰۵ میلادی به زیر سلطه روسیه درآمد. سرشماری سال ۱۸۲۳ از خانات قره‌باغ نشان داد که بیشتر روستاهای مناطق کوهستانی، یعنی قره‌باغ کوهستانی کنونی، ارمنی‌نشین بودند. در زیر فرمانروایی روسیه، ارمنیان مسیحی در ابتدا نسبت به آذری‌های مسلمان از جایگاه بهتری برخوردار بودند. دولت روسیه استقرار ارمنیان مسیحی از سرزمین‌های مسلمان‌نشین را تشویق می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که در سده نوزدهم، ۴۰٬۰۰۰ ارمنی از ایران و ۸۴٬۰۰۰ نفر از امپراتوری عثمانی به روسیه مهاجرت کردند. این سیاست‌ها بعدها از سوی آذری‌ها به‌عنوان همکاری ارمنیان با قدرت روسیه مورد انتقاد قرار گرفت. پس از نسل‌کشی ارمنیان در سال‌های ۱۹۱۵–۱۹۱۶ در امپراتوری عثمانی، موجی تازه از مهاجران ارمنی به قره‌باغ کوهستانی رسیدند و تنش‌ها میان ارمنیان شهرنشین و آذری‌های روستایی افزایش یافت. در مارس ۱۹۱۸، کشتارهایی علیه آذری‌ها رخ داد که موجب واکنش‌های ضدارمنی شد؛ از جمله کشتار ارمنیان باکو در سپتامبر ۱۹۱۸ و کشتار شوشا در ۱۹۲۰ که بیش از ۳۰٬۰۰۰ ارمنی را کشت.
=== درگیری ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۳ === در سال ۱۹۱۸، جمهوری دموکراتیک فدراتیو ماوراقفقاز برای مدتی کوتاه استقلال اعلام کرد و سپس ارمنستان، آذربایجان و گرجستان به‌عنوان کشورهای مستقل سر برآوردند. هر دو کشور ارمنستان و آذربایجان ادعای مالکیت بر قره‌باغ کوهستانی را داشتند. پس از درگیری‌های خونین، در ۲۲ اوت ۱۹۱۹ توافقنامه‌ای موقت امضا شد که تمام قره‌باغ را به آذربایجان واگذار می‌کرد، مشروط بر اینکه استقلال فرهنگی و اداری برای ارمنیان حفظ شود. در آوریل ۱۹۲۰، ارتش سرخ کل قفقاز را فتح کرد. کاوبیوروی حزب کمونیست در ۴ ژوئیه ۱۹۲۱ رأی داد که قره‌باغ کوهستانی به ارمنستان شوروی واگذار شود، اما روز بعد این تصمیم را پس گرفت و رأی به پیوستن آن به آذربایجان شوروی داد. در دسامبر ۱۹۲۱، استالین چشم‌پوشی ارمنستان از قره‌باغ کوهستانی، نخجوان و زنگزور را اعلام کرد. سرانجام در ۷ ژوئیه ۱۹۲۳، قره‌باغ کوهستانی با فرمانی به استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی آذربایجان شوروی تبدیل شد. ارمنیانی که اکثریت جمعیت آن را تشکیل می‌دادند، از این تصمیم ناخرسند بودند.
== از سرگیری درگیری در دوره شوروی == پس از مرگ استالین، نارضایتی ارمنیان افزایش یافت. در سال ۱۹۶۳، حدود ۲٬۵۰۰ ارمنی از قره‌باغ کوهستانی عریضه‌ای امضا کردند و خواستار انتقال قره‌باغ به کنترل ارمنستان یا واگذاری آن به روسیه شوروی شدند. همان سال در خانکندی درگیری‌های خشونت‌باری رخ داد که ۱۸ ارمنی کشته شدند. در سال‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۷۷ نیز تظاهرات بزرگی در ایروان برگزار شد که در آن‌ها خواستار پیوستن قره‌باغ به ارمنستان بودند. در سال‌های ۱۹۸۶ و ۱۹۸۷ یادداشت‌هایی تازه به مسکو ارسال شد. در سال ۱۹۸۹، از حدود ۱۸۸٬۰۰۰ نفر جمعیت قره‌باغ کوهستانی، ۵/۷۳ درصد ارمنی و ۳/۲۵ درصد آذری بودند.
== آغاز درگیری مدرن (۱۹۸۸) == از ۱۲ فوریه ۱۹۸۸ (۲۳ بهمن ۱۳۶۶) تظاهراتی در استپاناکرت آغاز شد و به زودی به دیگر بخش‌های قره‌باغ کوهستانی و ارمنستان گسترش یافت. تا ۱۸ فوریه، بنا بر گزارش مقامات، ۴٬۰۰۰ آذری از ارمنستان اخراج شده بودند. مجمع نمایندگان قره‌باغ به پیوستن به ارمنستان رأی داد. پس از آنکه آوارگان آذری در پایان فوریه در شهر سومقاییت (سومگاییت) از کشتارها در قره‌باغ کوهستانی خبر دادند، کشتاری علیه ارمنیان ساکن آن شهر رخ داد که در آن ۲۶ ارمنی و شش آذری کشته شدند. در مارس ۱۹۸۸، کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی برنامه اقتصادی-اجتماعی برای قره‌باغ کوهستانی تصویب کرد و بازنگری مرزی را رد نمود. در ۲۱ سپتامبر ۱۹۸۸ (۳۰ شهریور ۱۳۶۷) حکومت نظامی بر آغدام و استپاناکرت اعلام شد. در نوامبر ۱۹۸۸ در گنجه (کیروواباد آن زمان) نیز کشتار تازه‌ای علیه ارمنیان روی داد که بنا بر گزارش‌ها بیش از ۱۳۰ ارمنی کشته شدند.
== جنگ اول قره‌باغ (۱۹۹۲–۱۹۹۴) == پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱، درگیری از جنگ چریکی به نبرد تمام‌عیار تبدیل شد. جنگ اول قره‌باغ از سال ۱۹۹۲ آغاز شد و تا مه ۱۹۹۴ ادامه یافت. در این دوران، نیروهای ارمنی با حمایت ارمنستان کنترل قره‌باغ کوهستانی و هفت ناحیه پیرامون آن را به دست گرفتند. در ماه مه ۱۹۹۴ آتش‌بسی برقرار شد که پیروزی نظامی قاطع ارمنستان و تأسیس جمهوری قره‌باغ کوهستانی (بعدها جمهوری آرتساخ) را رقم زد، هرچند این جمهوری هرگز از سوی هیچ کشوری به رسمیت شناخته نشد و از نظر حقوقی بین‌الملل همچنان بخشی از آذربایجان باقی ماند.
== دوره بن‌بست (۱۹۹۴–۲۰۲۰) == در پی آتش‌بس ۱۹۹۴، درگیری وارد مرحله‌ای از بن‌بست سیاسی و جنگ سرد بین دو کشور شد. در این دوران، زدوخوردهای پراکنده در امتداد خط تماس ادامه داشت.
=== رویدادهای دهه ۲۰۰۰ === در ۵ مارس ۲۰۰۸، خشونت‌بارترین رویداد پس از آتش‌بس رخ داد و هشت تا شانزده سرباز کشته شدند. استفاده از توپخانه این رویداد را از درگیری‌های پیشین که تنها با سلاح سبک انجام می‌شد متمایز کرد.
=== جنگ چهار روزه ۲۰۱۶ === در شب اول آوریل ۲۰۱۶، درگیری‌هایی آغاز شد که به «جنگ چهار روزه» مشهور گشت. این رویارویی‌ها که مرگبارترین نبردهای پس از آتش‌بس ۱۹۹۴ بودند، چند روز به درازا کشید.
== جنگ دوم قره‌باغ (۲۰۲۰) == در ژوئیه ۲۰۲۰ (تیر ۱۳۹۹)، درگیری‌های توپخانه‌ای شدیدی در مرز دو کشور روی داد. سپس در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰ (۶ مهر ۱۳۹۹)، جنگ دوم قره‌باغ به‌طور تمام‌عیار آغاز شد. آذربایجان با بهره‌گیری از پهپادهای پیشرفته و با پشتیبانی ترکیه، پیشروی‌های چشمگیری کرد و بخش‌های وسیعی از خاک پیش‌تر اشغال‌شده را پس گرفت. در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ (۲۰ آبان ۱۳۹۹)، با میانجیگری روسیه آتش‌بسی امضا شد که ارمنستان آن را همچون تسلیمی دردناک توصیف کرد. بر اساس این توافق، ارمنستان مناطق وسیعی را به آذربایجان واگذار کرد و تنها یک دالان باریک به نام دالان لاچین ارتباط قره‌باغ کوهستانی را با ارمنستان حفظ کرد. بر این اساس، نیروهای حافظ صلح روسیه در منطقه مستقر شدند.
== بحران مرزی و محاصره آرتساخ (۲۰۲۱–۲۰۲۳) == پس از جنگ دوم، درگیری‌های مرزی تازه‌ای در امتداد مرز ارمنستان و آذربایجان آغاز شد. در مه ۲۰۲۱، نیروهای آذربایجان موقتاً وارد خاک ارمنستان شدند که پارلمان اروپا آن را نقض تمامیت ارضی ارمنستان و حقوق بین‌الملل دانست. در تابستان ۲۰۲۳، آذربایجان دالان لاچین را بست و به‌این‌ترتیب تنها راه ارتباطی آرتساخ با ارمنستان را قطع کرد. این محاصره موجب کمبود شدید مواد غذایی و کالاهای اساسی برای ساکنان ارمنی منطقه شد و از سوی سازمان‌های حقوق بشری به‌شدت محکوم گردید.
== تهاجم آذربایجان و انحلال آرتساخ (۲۰۲۳) == در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۳ (۲۸ شهریور ۱۴۰۲)، آذربایجان عملیات نظامی تازه‌ای را در قره‌باغ کوهستانی آغاز کرد. پس از ۲۴ ساعت، جداگرایان ارمنی اعلام آتش‌بس و خلع سلاح کردند. مذاکرات دربارهٔ ادغام قره‌باغ در آذربایجان از ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۳ (۳۰ شهریور ۱۴۰۲) آغاز شد. در طول چند روز پس از پیروزی نظامی آذربایجان، تقریباً تمام جمعیت ارمنی‌تبار قره‌باغ کوهستانی — بالغ بر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر که ۸۰ درصد جمعیت منطقه را تشکیل می‌دادند — به ارمنستان گریختند. در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۳ (۶ مهر ۱۴۰۲)، نمایندگان آرتساخ اعلام کردند که جمهوری خودخوانده در اول ژانویه ۲۰۲۴ منحل خواهد شد. آذربایجان از آن پس کنترل کامل این منطقه را در اختیار دارد. پاکسازی قومی ارمنی‌ها از قره‌باغ کوهستانی از سوی دانشگاهیان و سازمان‌های حقوق بشر بین‌المللی محکوم شد.
== توافق صلح ۲۰۲۵ == در مارس ۲۰۲۵، مذاکرات صلح به توافق بر سر متن مشترکی میان دو کشور انجامید. سرانجام توافقنامه صلح ارمنستان و جمهوری آذربایجان در ۸ اوت ۲۰۲۵ (۱۷ مرداد ۱۴۰۴) در واشینگتن با حضور نخست‌وزیر ارمنستان نیکول پاشینیان، رئیس‌جمهور آذربایجان الهام علیف و رئیس‌جمهور آمریکا دونالد ترامپ امضا شد.
طرف‌های درگیری و حامیان
=== طرف ارمنی === طرف ارمنی در این درگیری شامل ارمنستان و جمهوری آرتساخ (قره‌باغ کوهستانی) بود. در دوران جنگ اول، روسیه به‌طور غیررسمی از ارمنستان حمایت کرد و بخش‌هایی از تجهیزات نظامی شوروی به ارمنستان منتقل شد. ایران نیز در برهه‌هایی دیپلماتیک از ارمنستان پشتیبانی کرد. یونان، هند و فرانسه نیز در مقاطعی حمایت‌های دیپلماتیک یا تسلیحاتی از ارمنستان داشتند.
=== طرف آذربایجانی === آذربایجان در دوران جنگ اول، از پشتیبانی اتحاد شوروی تا سال ۱۹۹۱ برخوردار بود. در جنگ دوم ۲۰۲۰، ترکیه حمایت عملیاتی و تسلیحاتی گسترده‌ای از آذربایجان به عمل آورد. اسرائیل نیز از تأمین‌کنندگان اصلی تسلیحات آذربایجان در جنگ دوم بود.
=== نقش اتحاد شوروی === در طول دوران شوروی، مسکو از مقامات آذربایجانی در برابر جدایی‌طلبان ارمنی حمایت کرد. نیروهای شوروی در عملیات حلقه در آوریل–مه ۱۹۹۱ مستقیماً در کنار نیروهای آذربایجانی دست به عملیات زدند.
== پیامدهای انسانی == درگیری قره‌باغ کوهستانی پیامدهای انسانی سنگینی به دنبال داشت. در جریان جنگ اول، صدها هزار نفر از هر دو سوی درگیری آواره شدند. در جنگ دوم ۲۰۲۰ و تهاجم ۲۰۲۳، بار دیگر موج‌های بزرگی از آوارگی شکل گرفت. پاکسازی قومی ارمنی‌ها از قره‌باغ کوهستانی که پس از تهاجم ۲۰۲۳ رخ داد، موجب شد تمام جمعیت ارمنی‌تبار منطقه — بالغ بر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر — طی چند روز خاک قره‌باغ را ترک کنند.
منابع
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Nagorno-Karabakh conflict». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Bergkarabachkonflikt». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Conflit du Haut-Karabagh». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۴ آوریل ۲۰۲۶.
== پیوند به بیرون == توضیح بصری درگیری قره‌باغ کوهستانی — گروه بین‌المللی بحران اوراسیانت — پوشش خبری منطقه قفقاز