جنگ‌های باسوتو و ایالت آزاد اورنج مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی میان ایالت آزاد اورنج و پادشاهی باسوتو به رهبری موشوشوئه اول بود که در فاصلهٔ سال‌های ۱۸۵۸ تا ۱۸۶۸ رخ داد. این جنگ‌ها عمدتاً بر سر مرز، مالکیت زمین، چراگاه‌ها و گسترش قلمرو ایالت آزاد اورنج و باسوتو شکل گرفت و در نهایت با قرار گرفتن باسوتو تحت حمایت بریتانیا پایان یافت.
== پیش‌زمینه == در نیمهٔ نخست سدهٔ نوزدهم، گسترش مهاجران اروپایی و به‌ویژه بوئرها در مناطق پیرامون رود اورنج موجب افزایش تماس و رقابت میان جوامع بوئر و باسوتو شد. اختلاف بر سر مرزهای سرزمینی، چراگاه‌ها، زمین‌های کشاورزی و دام، از عوامل اصلی تنش میان دو طرف بود. در سال ۱۸۴۵، فرماندار مستعمره کیپ، سر پرگرین میتلند، مرزی میان سرزمین‌های تحت کنترل مهاجران اروپایی و قلمرو باسوتو تعیین کرد. باسوتوها با این مرزبندی مخالفت کردند. در سال ۱۸۴۹، هنری واردن، نماینده بریتانیا در حاکمیت رودخانه اورنج، خط مرزی را به سمت شرق جابه‌جا کرد. این اقدام موجب افزایش اختلافات میان باسوتو و مهاجران اروپایی شد. با شکل‌گیری ایالت آزاد اورنج، اختلافات مرزی میان این جمهوری و پادشاهی باسوتو به یکی از مهم‌ترین مسائل سیاسی منطقه تبدیل شد.
نخستین جنگ باسوتو و ایالت آزاد اورنج
نخستین جنگ باسوتو و ایالت آزاد اورنج که در سال ۱۸۵۸ رخ داد و با نام «جنگ سنِکال» نیز شناخته می‌شود، نخستین جنگ بزرگ میان ایالت آزاد اورنج و پادشاهی باسوتو به رهبری موشوشوئه اول بود.
=== آغاز جنگ === در سال ۱۸۵۸، سرقت دام توسط برخی جنگجویان باسوتو بهانه‌ای برای آغاز جنگ شد، اگرچه زمینهٔ اصلی درگیری به اختلافات طولانی‌مدت مرزی و مناقشه بر سر زمین بازمی‌گشت. در ۱۹ مارس ۱۸۵۸، رئیس‌جمهور ایالت آزاد اورنج، یاکوبوس بوشوف، به باسوتو اعلام جنگ کرد.
=== روند جنگ === نیروهای ایالت آزاد اورنج از جهات مختلف وارد قلمرو باسوتو شدند. در جریان عملیات، برخی ایستگاه‌های مذهبی فرانسوی متعلق به کلیسای انجیلی لسوتو نیز مورد حمله قرار گرفتند. در مقابل، نیروهای باسوتو به مزارع بوئرها در قلمرو ایالت آزاد اورنج حمله کردند و شمار زیادی دام را به غنیمت گرفتند. نیروهای بوئر به فرماندهی سنِکال تابا بوسیو، دژ کوهستانی مهم باسوتو، را محاصره کردند؛ اما نتوانستند آن را تصرف کنند. حملات متقابل باسوتو و دشواری عملیات در قلمرو کوهستانی موجب عقب‌نشینی نیروهای بوئر شد.
=== پیمان صلح === در ۲۹ سپتامبر ۱۸۵۸، پیمان صلح در آلیوال شمال با میانجی‌گری سر جورج ادوارد گری منعقد شد. این پیمان مرز جدیدی میان دو طرف تعیین کرد، هرچند اختلافات سرزمینی به‌طور کامل پایان نیافت. همچنین محدودیت‌هایی برای شکار و ورود اتباع هر طرف به قلمرو طرف مقابل تعیین شد و برای متخلفان سازوکار رسیدگی قضایی در نظر گرفته شد.
جنگ‌های ۱۸۶۵ تا ۱۸۶۸
پس از پایان جنگ ۱۸۵۸، اختلافات مرزی و سرزمینی میان باسوتو و ایالت آزاد اورنج ادامه یافت. در این دوره، اختلافات داخلی در پادشاهی باسوتو نیز بر توانایی سیاسی آن تأثیر گذاشت. در سال ۱۸۶۴، یوهانس هرنیکوس برند رئیس‌جمهور ایالت آزاد اورنج شد و تثبیت مرزهای جمهوری با قلمرو باسوتو را در شمار اهداف مهم حکومت خود قرار داد. در سال ۱۸۶۵، جنگ جدیدی میان دو طرف آغاز شد. نیروهای ایالت آزاد اورنج با استفاده از ضعف داخلی باسوتو و اختلافات سیاسی در دربار موشوشوئه، عملیات گسترده‌ای را علیه قلمرو باسوتو آغاز کردند.
== جنگ دوم باسوتو و ایالت آزاد اورنج == در جریان جنگ، نیروهای ایالت آزاد اورنج موفق شدند بخش‌هایی از قلمرو باسوتو را تصرف کنند. در سال ۱۸۶۶، موشوشوئه اول ناچار به پذیرش شرایط صلح و واگذاری بخشی از سرزمین‌های باسوتو شد. با وجود این توافق، درگیری‌های پراکنده و حملات نیروهای دو طرف ادامه یافت و اختلافات میان باسوتو و ایالت آزاد اورنج همچنان حل‌نشده باقی ماند.
== جنگ سوم و مداخله بریتانیا == با ادامه فشار نظامی بر باسوتو، موشوشوئه اول برای جلوگیری از فروپاشی کامل پادشاهی خود به بریتانیا روی آورد. در سال ۱۸۶۸، قلمرو باسوتو تحت حمایت بریتانیا قرار گرفت و بدین ترتیب از ادامه گسترش قلمرو ایالت آزاد اورنج به سمت سرزمین‌های باسوتو جلوگیری شد. این تحول نقطهٔ عطفی در تاریخ سیاسی باسوتو بود. باسوتو استقلال کامل خود را از دست داد، اما سرزمین و ساختار سیاسی آن در قالب یک قلمرو تحت حمایت بریتانیا حفظ شد و بعدها به تشکیل کشور مستقل لسوتو انجامید.
== پیامدها == جنگ‌های باسوتو و ایالت آزاد اورنج موجب تغییرات مهمی در مرزهای منطقه و وضعیت سیاسی باسوتو شد. مهم‌ترین پیامدهای این جنگ‌ها عبارت بودند از:
تغییر مرز میان ایالت آزاد اورنج و قلمرو باسوتو؛ از دست رفتن بخشی از سرزمین‌های باسوتو؛ تضعیف موقعیت نظامی و سیاسی پادشاهی باسوتو؛ افزایش نقش بریتانیا در تحولات سیاسی منطقه؛ قرار گرفتن باسوتو تحت حمایت بریتانیا در سال ۱۸۶۸؛ حفظ هویت سیاسی و سرزمینی باسوتو که بعدها زمینه‌ساز شکل‌گیری کشور لسوتو شد.
== جستارهای وابسته == تاریخ لسوتو موشوشوئه اول ایالت آزاد اورنج مردم باسوتو فهرست جنگ‌ها و درگیری‌های لسوتو