عملیات انتبه

یک مأموریت ضدتروریسم عملیات اِنتِبه (به انگلیسی: Operation Entebbe) که با نام عملیات صاعقه نیز شناخته می‌شود، و نام رمز رسمی آن عملیات تاندربولت (و بعدها به‌صورت عطف‌به‌ماسبق با نام عملیات یوناتان نیز نام‌گذاری شد)، یک مأموریت ضدتروریستی اسرائیل در اوگاندا و نجات گروگان موفق بود که توسط یگان سایرت متکل از نیروهای دفاعی اسرائیل در فرودگاه انتبه در اوگاندا در سال ۱۹۷۶ انجام شد. این عملیات در پاسخ به ربوده شدن یک پرواز بین‌المللی مسافربری غیرنظامی (ایرباس A300) متعلق به شرکت ایر فرانس که میان شهرهای تل‌آویو و پاریس در حال پرواز بود، آغاز شد. در جریان توقفی در آتن، هواپیما توسط دو عضو فلسطینیِ PFLP–EO و دو عضو آلمانیِ RZ ربوده شد، و آنان مسیر پرواز را به‌سوی لیبی و سپس اوگاندا تغییر دادند؛ جایی که در فرودگاه بین‌المللی انتبه فرود آمدند تا به دیگر تروریست‌ها بپیوندند. پس از ورود به اوگاندا، این گروه از حمایت دیکتاتور اوگاندایی، عیدی امین، برخوردار شد. یک هفته پیش‌تر، در ۲۷ ژوئن، یک هواپیمای مسافربری ایرباس A300 متعلق به ایر فرانس با ۲۴۸ مسافر توسط دو عضو جبهه مردمی برای آزادی فلسطین – شاخه عملیات خارجی (PFLP-EO) به دستور ودیع حداد (که پیش‌تر از PFLP تحت رهبری جورج حبش جدا شده بود)، و دو عضو گروه آلمانی «سلول‌های انقلابی» ربوده شده بود. هواپیماربایان گروگان‌ها را با هدف اعلام‌شدهٔ وادار کردن به آزادی ۴۰ تروریست فلسطینی و وابسته که در اسرائیل زندانی بودند، و نیز آزادی ۱۳ زندانی در چهار کشور دیگر، به گروگان گرفتند. پس از فرود هواپیما، بیش از ۱۰۰ سرباز اوگاندایی برای حمایت از هواپیماربایان مستقر شدند، و عیدی امین که از آغاز در جریان ربایش قرار گرفته بود، شخصاً از تروریست‌ها در انتبه استقبال کرد. پس از انتقال همهٔ گروگان‌ها به فرودگاهی متروکه، هواپیماربایان همهٔ اسرائیلی‌ها و چندین یهودی غیر اسرائیلی را از گروه بزرگ‌تر مسافران جدا کرده و آنان را به اتاقی جداگانه منتقل کردند. طی دو روز بعد، ۱۴۸ گروگان غیر اسرائیلی آزاد شدند و به پاریس منتقل گردیدند.۹۴ مسافر باقی‌مانده، که بیشترشان اسرائیلی بودند، به همراه خدمهٔ ۱۲ نفرهٔ ایر فرانس همچنان در اسارت باقی ماندند. نمایندگان دولت اسرائیل در ابتدا دربارهٔ این‌که تسلیم خواسته‌ها شوند یا با توسل به زور پاسخ دهند، به بحث پرداختند؛ زیرا هواپیماربایان تهدید کرده بودند که اگر تروریست های موردنظر آزاد نشوند، ۱۰۶ گروگان را خواهند کشت. بر پایهٔ اطلاعات ارائه‌شده توسط موساد، تصمیم گرفته شد که ارتش اسرائیل یک عملیات نجات را اجرا کند. طرح‌های اسرائیل همچنین شامل آمادگی برای رویارویی مسلحانه با ارتش اوگاندا تحت فرمان عیدی امین بود. با آغاز عملیات در غروب ۳ ژوئیهٔ ۱۹۷۶، هواپیماهای ترابری اسرائیل ۱۰۰ کماندو را برای اجرای مأموریت نجات، بیش از ۴٬۰۰۰ کیلومتر (۲٬۵۰۰ مایل) تا اوگاندا منتقل کردند. در جریان ۹۰ دقیقه عملیات، ۱۰۲ نفر از گروگان‌ها با موفقیت نجات یافتند، در حالی که سه نفر کشته شدند. یکی از گروگان‌های کشته‌شده، دورا بلوخ، اندکی پس از عملیات نجات اسرائیل توسط مقامات اوگاندایی در بیمارستانی در کامپالا به قتل رسید؛ او در جریان هواپیماربایی بیمار شده بود و پیش از رسیدن کماندوها برای درمان از هواپیما منتقل شده بود. نیروهای اسرائیلی پنج زخمی و یک کشته دادند؛ یوناتان نتانیاهو تنها کشتهٔ اسرائیلیِ عملیات انتبه بود و در جریان مأموریت نجات فرماندهی سایرت متکل را بر عهده داشت — او برادر بزرگ‌تر بنیامین نتانیاهو بود که بعدها نخست‌وزیر اسرائیل شد. کماندوهای اسرائیلی همهٔ هواپیماربایان و ۴۵ سرباز اوگاندایی را کشتند، و ۱۱ فروند از جنگنده‌های میگ-۱۷ و میگ-۲۱ اوگاند نیز منهدم شدند. در طول عملیات در اوگاندا، اسرائیل از حمایت کشور همسایه، کنیا، برخوردار شد. عیدی امین، رئیس‌جمهور وقت اوگاندا، متعاقباً به ارتش اوگاندا دستور داد همهٔ کنیایی‌های ساکن اوگاندا را بکشند، که این امر به کشته شدن ۲۴۵ کنیایی-اوگاندایی و مهاجرت حدود ۳٬۰۰۰ کنیایی از اوگاندا انجامید.

== هواپیماربایی == در ۲۷ ژوئن ۱۹۷۶، پرواز شمارهٔ ۱۳۹ ایر فرانس، یک ایرباس A300B4-203 با شماره ثبت F-BVGG و شماره سریال ۰۱۹، از تل‌آویوِ اسرائیل با ۲۴۶ مسافر — که عمدتاً یهودی و اسرائیلی بودند — و خدمه‌ای ۱۲ نفره پرواز کرد. هواپیما به آتنِ یونان رفت و در آنجا ۵۸ مسافر دیگر، از جمله چهار هواپیماربا، سوار شدند. هواپیما ساعت ۱۲:۳۰ بعدازظهر به مقصد پاریس حرکت کرد. اندکی پس از برخاستن، پرواز توسط دو هواپیماربای فلسطینی وابسته به سازمان آزادی‌بخش فلسطین و تحت فرمان ودیع حداد به همراه دو عضو آلمانی عضو گروه چپ‌گرای آلمانی سلول های انقلابی (Revolutionary Cells) ربوده شد. هواپیماربایان مسیر پرواز را به‌سوی بنغازیِ لیبی تغییر دادند. هواپیما در آنجا به‌مدت هفت ساعت برای سوخت‌گیری روی زمین نگه داشته شد. در این مدت، هواپیماربایان پاتریشیا مارتل، شهروند اسرائیلیِ متولد بریتانیا، را که وانمود کرده بود دچار سقط جنین شده است، آزاد کردند. هواپیما بنغازی را ترک کرد و در ساعت ۳:۱۵ بعدازظهر روز ۲۸ ژوئن، بیش از ۲۴ ساعت پس از زمان اولیهٔ پرواز، به فرودگاه بین‌المللی انتبه در اوگاندا رسید.

=== وضعیت در فرودگاه بین‌المللی انتبهِ اوگاندا === در انتبه، چهار هواپیماربا دست‌کم به چهار نفر دیگر پیوستند که از سوی نیروهای عیدی امین، رئیس‌جمهور اوگاندا، حمایت می‌شدند. هواپیماربایان مسافران را به سالن ترانزیتِ ترمینال قدیمی و متروکهٔ فرودگاه منتقل کردند و در روزهای بعد آنان را تحت نگهبانی نگه داشتند. عیدی امین تقریباً هر روز برای دیدار با گروگان‌ها می‌آمد، آنان را از تحولات آگاه می‌کرد و وعده می‌داد که از طریق مذاکرات برای آزادی‌شان تلاش خواهد کرد. در ۲۸ ژوئن، یکی از هواپیماربایان وابسته به PFLP-EO بیانیه‌ای صادر کرد و خواسته‌های آنان را مطرح نمود. افزون بر درخواست ۵ میلیون دلار آمریکا باج برای آزادی هواپیما، آنان خواستار آزادی ۵۳ تروریست فلسطینی و حامی فلسطین شدند که ۴۰ نفر از آنان در اسرائیل زندانی بودند. آنان تهدید کردند که اگر این خواسته‌ها برآورده نشود، از ۱ ژوئیهٔ ۱۹۷۶ شروع به کشتن گروگان‌ها خواهند کرد.

=== جداسازی گروگان‌ها === در ۲۹ ژوئن، پس از آن‌که سربازان اوگاندایی با تخریب دیوار جداکننده، ورودی اتاقی در کنار سالن انتظار شلوغ را باز کردند، هواپیماربایان اسرائیلی‌ها (از جمله افرادی که تابعیت دوگانه داشتند) را از دیگر گروگان‌ها جدا کردند و به آنان دستور دادند به اتاق مجاور منتقل شوند. در جریان این انتقال، یکی از بازماندگان هولوکاست شمارهٔ خالکوبی‌شدهٔ ثبت اردوگاه را روی بازوی خود به هواپیماربا، ویلفرید بوزه، نشان داد. بوزه در واکنش گفت: «من نازی نیستم! ... من یک آرمان‌گرا هستم.» افزون بر این، پنج گروگان غیر اسرائیلی — دو زوج یهودی فوق‌ارتدوکس از آمریکا و بلژیک و یک ساکن فرانسویِ اسرائیل — نیز مجبور شدند به گروه اسرائیلی‌ها بپیوندند. بنا بر گفتهٔ مونیک اپستین خالپسکی، گروگان فرانسویِ حاضر در میان این پنج نفر، گروگان‌گیران آنان را برای بازجویی جدا کرده بودند و گمان می‌کردند هویت اسرائیلی خود را پنهان می‌کنند. از سوی دیگر، به گفتهٔ میشل کوژو-گلدبرگ، گروگان فرانسوی، گروگان‌گیران دست‌کم موفق به شناسایی یک اسرائیلی در میان مسافران نشدند؛ او افسر نظامی‌ای با تابعیت دوگانه بود که در آن زمان از گذرنامهٔ غیر اسرائیلی خود استفاده می‌کرد و بعدها در دومین مرحلهٔ آزادی گروگان‌های غیر اسرائیلی آزاد شد. جنت آلموگ، شهروند آمریکایی، ژوسلین مونیه فرانسوی (که همسر یا دوست‌پسرش اسرائیلی بود)، و ژان-ژاک میمونی، شهروند دو تابعیتی فرانسوی-اسرائیلی، که نامش هنگام خواندن فهرست اولیهٔ مبتنی بر گذرنامه اعلام نشده بود، بنا بر گزارش‌ها با انتخاب خود به گروه گروگان‌های اسرائیلی پیوستند.

=== آزادی بیشتر گروگان‌های غیر اسرائیلی و غیر یهودی === در ۳۰ ژوئن، هواپیماربایان ۴۸ گروگان را آزاد کردند. افراد آزادشده از میان گروه غیر اسرائیلی انتخاب شده بودند — عمدتاً مسافران سالمند و بیمار و مادران همراه با کودکان. چهل و هفت نفر از آنان با یک فروند بوئینگ ۷۴۷ ایر فرانسِ چارترشده از انتبه به پاریس منتقل شدند و یک مسافر نیز به مدت یک روز در بیمارستان تحت درمان قرار گرفت. در ۱ ژوئیه، پس از آن‌که دولت اسرائیل موافقت خود را با مذاکرات اعلام کرد، گروگان‌گیران مهلت خود را تا ظهر ۴ ژوئیه تمدید کردند و گروه دیگری شامل ۱۰۰ گروگان غیر اسرائیلی را آزاد کردند که آنان نیز چند ساعت بعد به پاریس پرواز داده شدند. در میان ۱۰۶ گروگانی که در انتبه همراه گروگان‌گیران باقی ماندند، ۱۲ عضو خدمهٔ ایر فرانس بودند که از ترک محل خودداری کردند، حدود ده مسافر جوان فرانسوی، و گروه اسرائیلی شامل حدود ۸۴ نفر.

پاسخ اسرائیل

=== تلاش های دیپلماتیک === در هفتهٔ پیش از آزادی گروگان ها، اسرائیل تلاش کرد از مسیرهای سیاسی برای آزادسازی گروگان‌ها استفاده کند. بسیاری از منابع نشان می‌دهند که کابینهٔ اسرائیل آماده بود در صورتی که به نظر می‌رسید راه‌حل نظامی موفق نخواهد شد، تروریست های فلسطینی در زندان را آزاد کند. یک افسر بازنشستهٔ ارتش اسرائیل به نام باروخ «بورکا» بار-لو، سال‌ها با عیدی امین آشنا بود و گفته می‌شد رابطهٔ شخصی قوی‌ای با او دارد. به درخواست کابینه، او چندین بار با امین تلفنی گفتگو کرد و تلاش نمود آزادی گروگان‌ها را به دست آورد، اما موفق نشد. دولت اسرائیل همچنین از دولت ایالات متحده خواست پیامی را به رئیس‌جمهور مصر، انور سادات، منتقل کند و از او بخواهد که از امین درخواست آزادی گروگان‌ها را مطرح کند. نخست‌وزیر ییتسحاق رابین و وزیر دفاع شیمون پرز به مدت یک هفته دربارهٔ این‌که آیا باید خواسته‌های هواپیماربایان پذیرفته شود (موضع رابین) یا نه، برای جلوگیری از گسترش تروریسم (موضع پرز)، اختلاف نظر داشتند.

در موعد نهایی اول ژوئیه، کابینهٔ اسرائیل پیشنهاد داد با هواپیماربایان مذاکره کند تا مهلت تا ۴ ژوئیه تمدید شود. امین نیز از آنان خواست این مهلت تا همان تاریخ تمدید شود. این امر به او امکان می‌داد برای یک سفر دیپلماتیک به پورت لوئیس، موریس برود و ریاست سازمان وحدت آفریقا را به‌طور رسمی به سیووساگور رامگولام تحویل دهد. این تمدید مهلت گروگان‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در فراهم شدن زمان کافی برای رسیدن نیروهای اسرائیلی به انتبه داشت. در ۳ ژوئیه ساعت ۱۸:۳۰، کابینهٔ اسرائیل یک مأموریت نجات را که توسط سرلشکر یکتئیل آدام و سرتیپ دان شومرون ارائه شده بود، تصویب کرد. شومرون به‌عنوان فرماندهٔ عملیات منصوب شد.

=== مداخلهٔ مصر–ساف و شکست دیپلماسی === هم‌زمان با تشدید بحران، تلاش‌هایی برای مذاکره جهت آزادی گروگان‌ها انجام شد. بر اساس اسناد دیپلماتیک طبقه‌بندی‌زدایی‌شده، دولت مصر در دوران سادات تلاش کرد با هر دو طرف، یعنی ساف و دولت اوگاندا، وارد مذاکره شود. یاسر عرفات، رئیس ساف، مشاور سیاسی خود، هانی الحسن، را به‌عنوان فرستادهٔ ویژه به اوگاندا اعزام کرد تا با هواپیماربایان و همچنین عیدی امین مذاکره کند. با این حال، هواپیماربایان وابسته به PFLP-EO از دیدار با او خودداری کردند.

=== آمادگی‌های نظامی اسرائیل === وقتی مقامات اسرائیلی در دستیابی به یک راه‌حل سیاسی از طریق مذاکره ناکام ماندند، تصمیم گرفتند تنها گزینهٔ موجود انجام یک حمله برای نجات گروگان‌ها است. سرهنگ دوم یوشع شانی، خلبان اصلی عملیات، بعدها گفت که اسرائیلی‌ها در ابتدا طرحی برای نجات در نظر داشتند که شامل پیاده کردن کماندوهای دریایی در دریاچهٔ ویکتوریا می‌شد. این کماندوها قرار بود با قایق‌های بادی به سمت فرودگاه در حاشیهٔ دریاچه حرکت کنند. آنان قصد داشتند هواپیماربایان را بکشند و پس از آزادسازی گروگان‌ها، از عیدی امین اجازهٔ بازگشت به کشور را درخواست کنند. اسرائیلی‌ها این طرح را کنار گذاشتند، زیرا هم زمان کافی در اختیار نداشتند و هم گزارش‌هایی دریافت کرده بودند که نشان می‌داد دریاچهٔ ویکتوریا محل زندگی تمساح‌های نیل است. آمنون بیران، افسر اطلاعاتی مأموریت، بعدها اظهار داشت که چیدمان دقیق فرودگاه ناشناخته بود، همان‌طور که محل دقیق نگهداری گروگان‌ها و این‌که آیا ساختمان با مواد منفجره تله‌گذاری شده است یا نه نیز مشخص نبود.

==== سوخت‌گیری هواپیما ==== در جریان برنامه‌ریزی یورش، نیروهای اسرائیلی مجبور بودند نحوهٔ سوخت‌گیری هواپیماهای لاکهید سی-۱۳۰ هرکولس را که قصد استفاده از آن‌ها را داشتند، در مسیر حرکت به انتبه طراحی کنند. اسرائیلی‌ها توان لجستیکی برای سوخت‌گیری هوایی چهار تا شش هواپیما در فاصله‌ای چنین دور از حریم هوایی خود را نداشتند. در حالی که چندین کشور شرق آفریقا، از جمله گزینهٔ مطلوب از نظر لجستیکی یعنی کنیا، نسبتاً همدلی نشان می‌دادند، هیچ‌کدام مایل نبودند با اجازه دادن به فرود هواپیماهای اسرائیلی در خاک خود، خشم عیدی امین یا فلسطینی‌ها را به جان بخرند.

این یورش بدون کمک حداقل یک دولت شرق آفریقا قابل اجرا نبود. دولت اسرائیل از کنیا اجازه گرفت تا نیروی ویژهٔ ارتش اسرائیل از حریم هوایی این کشور عبور کند و در آنچه امروز فرودگاه بین‌المللی جومو کنیاتا نام دارد سوخت‌گیری انجام دهد. بروس مک‌کنزی، وزیر کشاورزی کنیا، رئیس‌جمهور جومو کنیاتا را متقاعد کرد تا به موساد اجازه دهد پیش از عملیات اطلاعات جمع‌آوری کند و همچنین به نیروی هوایی اسرائیل اجازه دسترسی به فرودگاه نایروبی را بدهد. حمایت مک‌کنزی از عملیات پس از آن شکل گرفت که سِر موریس اولدفیلد، رئیس وقت سازمان اطلاعات خارجی بریتانیا (MI6)، ارتباطات خود در موساد را با مک‌کنزی برقرار کرد؛ فردی که پیش‌تر مدتی با MI6 همکاری داشت. همچنین مالک یهودی زنجیرهٔ هتل‌های بلوک در کنیا، همراه با دیگر اعضای جامعهٔ یهودی و اسرائیلی در نایروبی، احتمالاً از نفوذ سیاسی و اقتصادی خود برای متقاعد کردن رئیس‌جمهور کنیا، جومو کنیاتا، به کمک به اسرائیل استفاده کردند. سفیر اوگاندا در لسوتو، آیزاک لومآگو، بخشی از جزئیات عملیات را از افسران نیروی هوایی کنیا شنید که دربارهٔ احتمال پرداخت غرامت اسرائیل در ازای کمک صحبت می‌کردند و این اطلاعات را به فرمانده اوگاندایی، آیزاک مالیامونگو، منتقل کرد. مالیامونگو این موضوع را به امین اطلاع نداد و هیچ اقدامی نیز انجام نداد و گزارش را «گاسیا» (مزخرف) توصیف کرد. به گفتهٔ جافار رمو، پسر امین، رئیس‌جمهور اوگاندا با این حال از طریق تلفن از هشدار لومآگو مطلع شد و پس از انجام وظایف خود در نشست سازمان وحدت آفریقا، با هواپیما به اوگاندا بازگشت. یک مأمور سابق سرویس اطلاعاتی اوگاندا (State Research Bureau) نیز ادعا کرده است که امین توسط لومآگو از حملهٔ قریب‌الوقوع مطلع شده بود. این مأمور اظهار داشت که امین از احتمال انتقام در صورت درگیری نیروهایش با ارتش اسرائیل به‌شدت ترسیده بود و گفته می‌شود به همین دلیل دستور داده بود ارتش اوگاندا در صورت وقوع یورش، به هواپیماهای اسرائیلی شلیک نکند.

==== اطلاعات موساد ==== موساد تصویری دقیق از محل نگهداری گروگان‌ها، تعداد هواپیماربایان و میزان دخالت نیروهای اوگاندایی به دست آورد که بر اساس اطلاعات گروگان‌های آزادشده در پاریس فراهم شده بود. افزون بر این، شرکت‌های اسرائیلی در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در پروژه‌های ساختمانی در آفریقا مشارکت داشتند: در جریان آماده‌سازی یورش، ارتش اسرائیل با شرکت بزرگ ساختمانی اسرائیلی «سولل بونه» مشورت کرد؛ شرکتی که ترمینالی را ساخته بود که گروگان‌ها در آن نگهداری می‌شدند. در هنگام برنامه‌ریزی عملیات نظامی، ارتش اسرائیل با کمک غیرنظامیانی که در ساخت بنای اصلی مشارکت داشتند، نمونه‌ای نیمه‌کامل از ترمینال فرودگاه را بازسازی کرد.

سرگرد موکی بتسر از ارتش اسرائیل بعدها در یک مصاحبه اظهار داشت که مأموران موساد به‌طور گسترده با گروگان‌های آزادشده مصاحبه کردند. او گفت یکی از مسافران فرانسوی-یهودی که سابقهٔ نظامی داشت و «حافظه‌ای فوق‌العاده» نیز داشت، اطلاعات دقیقی دربارهٔ تعداد سلاح‌هایی که هواپیماربایان حمل می‌کردند ارائه داده بود.

==== گروه عملیاتی ==== نیروی زمینی عملیاتی اسرائیل تقریباً ۱۰۰ نفر را شامل می‌شد و از عناصر زیر تشکیل شده بود:

===== فرماندهی و کنترل زمینی ===== این گروه کوچک شامل فرمانده عملیات و فرمانده کل زمینی، سرتیپ دان شومرون، نمایندهٔ نیروی هوایی سرهنگ آمی آیلون، و پرسنل ارتباطات و پشتیبانی بود.

===== حمله ===== یک واحد تهاجمی ۲۹ نفره به فرماندهی سرهنگ دوم یوناتان نتانیاهو — این نیرو به‌طور کامل از کماندوهای سایرت متکل تشکیل شده بود و مأموریت اصلی آن یورش به ترمینال قدیمی و نجات گروگان‌ها بود. سرگرد بتسر یکی از تیم‌های تهاجمی این یگان را هدایت می‌کرد و پس از کشته شدن سرهنگ دوم نتانیاهو، فرماندهی را بر عهده گرفت.

===== محافضین ===== نیروی چتربازان به فرماندهی سرهنگ ماتان ویلنای — مأموریت آن تأمین امنیت محوطهٔ فرودگاه غیرنظامی، پاکسازی و ایمن‌سازی باندهای پرواز، و حفاظت و سوخت‌رسانی به هواپیماهای اسرائیلی در انتبه بود. نیروی گولانی به فرماندهی سرهنگ اوری ساگی — مأموریت آن تأمین امنیت هواپیمای سی-۱۳۰ هرکولس برای تخلیهٔ گروگان‌ها، نزدیک کردن آن تا حد امکان به ترمینال و سوار کردن گروگان‌ها؛ همچنین ایفای نقش به‌عنوان نیروی ذخیرهٔ عمومی بود. نیروی سایرت متکل به فرماندهی سرگرد شائول موفاز — مأموریت آن پاکسازی باند هوایی نظامی و انهدام اسکادران جنگنده‌های میگ مستقر در زمین بود تا از هرگونه رهگیری احتمالی توسط نیروی هوایی ارتش اوگاندا جلوگیری شود؛ همچنین مأموریت داشت نیروهای زمینی دشمن را از شهر انتبه مهار کند.

یورش

=== مسیر حمله === نیروی عملیاتی پس از برخاستن از شرم‌الشیخ، در امتداد مسیر پرواز بین‌المللی بر فراز دریای سرخ پرواز کرد و عمدتاً در ارتفاعی کمتر از ۳۰ متر (۱۰۰ فوت) پرواز می‌کرد تا از شناسایی راداری توسط نیروهای مصر، سودان و عربستان سعودی جلوگیری شود. در نزدیکی خروجی جنوبی دریای سرخ، هواپیماهای سی-۱۳۰ به سمت جنوب چرخیدند و وارد حریم هوایی اتیوپی شدند و در غرب جیبوتی عبور کردند. از آنجا به نقطه‌ای در شمال‌شرقی نایروبی در کنیا رفتند. سپس به سمت غرب تغییر مسیر دادند و از درهٔ ریفت آفریقا و بر فراز دریاچه ویکتوریا عبور کردند.

دو فروند بوئینگ ۷۰۷ نیز هواپیماهای باری را همراهی می‌کردند. نخستین بوئینگ شامل تجهیزات پزشکی بود و در فرودگاه بین‌المللی جومو کنیاتا در نایروبی، کنیا فرود آمد. فرمانده عملیات، سرلشکر یکتئیل آدام، در دومین بوئینگ حضور داشت که در طول یورش بر فراز فرودگاه انتبه در حال گردش بود.

نیروهای اسرائیلی در ۳ ژوئیه ساعت ۲۳:۰۰ به وقت اسرائیل در انتبه فرود آمدند، در حالی که درهای محفظهٔ بار هواپیماها از پیش باز شده بود. از آنجا که چیدمان دقیق فرودگاه مشخص نبود، نخستین هواپیما تقریباً وارد یک گودال شد و از مسیر خارج شد. یک خودروی مرسدس سیاه که شبیه خودروی رئیس‌جمهور عیدی امین بود و همچنین لندرورهایی که معمولاً کاروان مرسدس او را همراهی می‌کردند، همراه نیروها آورده شده بود. اسرائیلی‌ها امیدوار بودند بتوانند از این وسایل برای عبور از ایست‌های بازرسی استفاده کنند. هنگام فرود سی-۱۳۰ها، اعضای تیم تهاجمی این خودروها را به همان شیوهٔ کاروان امین به سمت ساختمان ترمینال هدایت کردند. هنگامی که به ترمینال نزدیک شدند، دو نگهبان اوگاندایی که از خرید اخیر یک مرسدس سفید توسط عیدی امین آگاه بودند، به خودروها دستور توقف دادند. نخستین کماندوها با استفاده از تپانچه‌های صداخفه‌کن‌دار به سوی نگهبانان شلیک کردند. این اقدام برخلاف طرح و دستور بود — قرار بود از نیروهای اوگاندایی صرفاً عبور شود، زیرا تصور می‌شد در این مرحله احتمال شلیک آن‌ها کم است. یکی از کماندوهای اسرائیلی در یکی از لندرورهای بعدی با یک تفنگ بدون صداخفه‌کن آتش گشود. با نگرانی از این‌که هواپیماربایان زودتر از موعد آگاه شوند، تیم تهاجمی به‌سرعت به سمت ترمینال پیشروی کرد.

=== نجات گروکان ها === اسرائیلی‌ها از وسایل نقلیه خود پیاده شدند و به سمت ترمینال دویدند. گروگان‌ها در سالن اصلی ساختمان فرودگاه، درست در کنار باند پرواز قرار داشتند. کماندوها هنگام ورود به ترمینال از طریق بلندگو فریاد زدند: «دراز بکشید! دراز بکشید! ما سربازان اسرائیلی هستیم»، به هر دو زبان عبری و انگلیسی. ژان-ژاک میمونی، جوان ۱۹ سالهٔ فرانسوی مهاجر به اسرائیل، برخاست و زمانی که موکی بتسر و یکی دیگر از سربازان او را با یکی از هواپیماربایان اشتباه گرفتند، هدف گلوله قرار گرفت و کشته شد. گروگان دیگری به نام پاسکو کوهن، ۵۲ ساله، نیز بر اثر شلیک نیروهای کماندو به‌طور مرگبار زخمی شد. همچنین گروگان سومی، آیدا بورخویچ، زن ۵۶ سالهٔ یهودی روس‌تبار که به اسرائیل مهاجرت کرده بود، در جریان آتش متقابل توسط یکی از هواپیماربایان کشته شد.

بر اساس گفتهٔ گروگان ایلان هرتوُو، ویلفرید بوزه تنها هواپیماربایی بود که پس از آغاز عملیات وارد سالن نگهداری گروگان‌ها شد. او ابتدا سلاح کلاشنیکف خود را به سمت گروگان‌ها نشانه رفت، اما «بلافاصله به خود آمد» و به آنان دستور داد در سرویس بهداشتی پناه بگیرند، پیش از آن‌که توسط کماندوها کشته شود. به گفتهٔ هرتوُو، بوزه تنها به سمت سربازان اسرائیلی شلیک کرد و به سوی گروگان‌ها آتش نگشود. در مقطعی یکی از کماندوهای اسرائیلی به عبری فریاد زد: «بقیه کجا هستند؟» با اشاره به هواپیماربایان. گروگان‌ها به دری متصل به سالن اصلی اشاره کردند که کماندوها چند نارنجک دستی به داخل آن پرتاب کردند. سپس وارد اتاق شدند و سه هواپیماربای باقی‌مانده را به ضرب گلوله کشتند و حمله را پایان دادند. در همین زمان، سه فروند دیگر از هواپیماهای سی-۱۳۰ هرکولس فرود آمده بودند و نفربرهای زرهی را برای تأمین امنیت در طول یک ساعت سوخت‌گیری مورد انتظار تخلیه کردند. سپس اسرائیلی‌ها جنگنده‌های میگ اوگاندایی را برای جلوگیری از تعقیب احتمالی نابود کردند و برای جمع‌آوری اطلاعات، محوطهٔ فرودگاه را پاکسازی کردند.

بازگشت به اسرائیل

پس از یورش، تیم تهاجمی اسرائیل به هواپیماهای خود بازگشت و شروع به سوار کردن گروگان‌ها کرد. در این حین، سربازان اوگاندایی به سوی آنان شلیک کردند. کماندوهای اسرائیلی نیز با آتش متقابل پاسخ دادند و به نیروهای اوگاندایی تلفات وارد کردند. در جریان این درگیری کوتاه اما شدید، سربازان اوگاندایی از برج مراقبت فرودگاه شلیک می‌کردند. دست‌کم پنج کماندو زخمی شدند و فرمانده واحد اسرائیلی، یوناتان نتانیاهو، کشته شد. کماندوهای اسرائیلی با مسلسل‌های سبک و یک نارنجک‌انداز راکتی به سمت برج مراقبت شلیک کردند و آتش اوگاندایی‌ها را سرکوب کردند. بر اساس گفتهٔ یکی از پسران عیدی امین، سربازی که نتانیاهو را کشت — که از خویشاوندان خانوادهٔ امین بود — در اثر آتش متقابل کشته شد. اسرائیلی‌ها تخلیهٔ گروگان‌ها را تکمیل کردند، پیکر نتانیاهو را در یکی از هواپیماها قرار دادند و فرودگاه را ترک کردند. کل عملیات ۵۳ دقیقه طول کشید — که از این میان، مرحلهٔ یورش تنها ۳۰ دقیقه بود. هر هفت هواپیماربای حاضر و ۴۵ سرباز اوگاندایی کشته شدند. یازده فروند جنگندهٔ میگ-۱۷ و میگ-۲۱ ساخت شوروی متعلق به نیروی هوایی اوگاندا در زمینِ فرودگاه انتبه منهدم شد. از میان ۱۰۶ گروگان، ۳ نفر کشته شدند، ۱ نفر در اوگاندا باقی ماند (دورا بلوخ، ۷۴ ساله)، و حدود ۱۰ نفر زخمی شدند. ۱۰۲ گروگان نجات‌یافته اندکی پس از یورش از طریق نایروبیِ کنیا به اسرائیل منتقل شدند.

=== واکنش اوگاندا === عیدی امین از شنیدن خبر یورش خشمگین شد و بنا بر گزارش‌ها ادعا کرد که اگر می‌دانست اسرائیلی‌ها حمله خواهند کرد، می‌توانست به آنان درسی بدهد. پس از یورش، مالیامونگو ۱۴ سرباز را به ظن همکاری با اسرائیلی‌ها بازداشت کرد. هنگامی که آن‌ها در اتاقی در پادگان ماکینْدیه گردآوری شدند، او ۱۲ نفر از آنان را با تپانچه خود به قتل رساند. رئیس ستاد ارتش اوگاندا، مصطفی آدرسی، بنا بر گزارش‌ها قصد داشت گادفری سوله، فرمانده پایگاه هوایی انتبه را که در زمان یورش در محل خدمت خود حضور نداشت، بازداشت یا اعدام کند. سوله در آن روز زودتر از پایگاه خارج شده بود تا با یک همراه زن در هتل دریاچه ویکتوریا در ۴ ژوئیه ملاقات کند. با وجود درخواست‌های آدرسی، نزدیکی سوله به رئیس‌جمهور امین باعث شد از مجازات در امان بماند. این یورش همچنین خشم بخش‌هایی از جمعیت اوگاندا را برانگیخت. به گفتهٔ باب استلز، مشاور امین، سربازان ارتش اوگاندا به‌قدری خشمگین بودند که «امین را متهم کردند که اجازه ورود اسرائیلی‌ها به کشور را داده است» و حتی او را تهدید کردند. رئیس‌جمهور در پاسخ، مسئولیت را به گردن دیگران انداخت و ادعا کرد که نیروهای اسرائیلی توسط همدستان غیرنظامی اوگاندایی کمک شده‌اند. در ۵ ژوئیه، مردی اوگاندایی به نام ابوبکر کیبودده نامه‌ای به رئیس‌جمهور نوشت و پیشنهاد کرد که او و سازمان کهنه‌سربازانش به‌عنوان یک ارتش داوطلب تحت فرمان امین برای مقابله با اسرائیل و دولت‌های آپارتاید در جنوب آفریقا فعالیت کنند.

==== قتل دورا بلوخ ==== دورا بلوخ، یک اسرائیلی ۷۴ ساله که تابعیت بریتانیایی نیز داشت، پس از آن‌که بر اثر گیر کردن استخوان مرغ در گلو دچار خفگی شد، به بیمارستان مولاگو در کامپالا منتقل شد. پس از یورش، او توسط افسران ارتش اوگاندا به قتل رسید، همان‌طور که برخی از پزشکان و پرستاران او نیز کشته شدند؛ ظاهراً به دلیل تلاش برای مداخله. در آوریل ۱۹۸۷، هنری کیمبه، دادستان کل و وزیر دادگستری اوگاندا در آن زمان، به کمیسیون حقوق بشر اوگاندا گفت که بلوخ از تخت بیمارستانش بیرون کشیده شد و به دستور امین توسط دو افسر ارتش کشته شد. بلوخ با گلوله کشته شد و جسد او در صندوق عقب خودرویی با پلاک متعلق به سرویس اطلاعاتی اوگاندا قرار داده شد. بقایای او در سال ۱۹۷۹، پس از پایان جنگ اوگاندا–تانزانیا که به سقوط حکومت امین انجامید، در نزدیکی یک مزرعه نیشکر در ۲۰ مایلی (۳۲ کیلومتری) شرق کامپالا پیدا شد.

==== سرکوب ضدکنیایی عیدی امین ==== امین همچنین دستور کشتن صدها کنیایی ساکن اوگاندا را در تلافی کمک کنیا به اسرائیل در این یورش صادر کرد. اوگاندا ۲۴۵ کنیایی را کشت، از جمله کارکنان فرودگاه انتبه. برای جلوگیری از کشتار، حدود ۳۰۰۰ کنیایی به‌عنوان پناهنده از اوگاندا گریختند.

در ۲۴ مه ۱۹۷۸، بروس مک‌کنزی، وزیر پیشین کشاورزی کنیا، زمانی که بمبی که به هواپیمای او متصل شده بود هنگام ترک جلسه‌ای با امین منفجر شد، کشته شد. برخی معتقدند که رئیس‌جمهور اوگاندا، عیدی امین، دستور ترور مک‌کنزی را در تلافی نقش کنیا در این یورش و اقدامات مک‌کنزی پیش از آن صادر کرده بود. با این حال، برخی منابع دیگر علل احتمالی متفاوتی را برای این انفجار مطرح کرده‌اند، از جمله این‌که ممکن است فرد دیگری در هواپیما هدف اصلی بوده باشد. بعدها، مدیر وقت موساد، مئیر عامیت، به نام مک‌کنزی در اسرائیل جنگلی کاشت.

پیامدها و واکنش‌ها

=== کشورهای غربی === کشورهای غربی در حمایت از این یورش موضع گرفتند. سوئیس و فرانسه به‌طور علنی این عملیات را ستودند. آلمان غربی این یورش را تحسین کرد و از آن برای پیشبرد تلاش خود جهت تدوین یک کنوانسیون چندجانبهٔ سازمان ملل علیه گروگان‌گیری استفاده نمود. اگرچه ایالات متحده به‌شدت از این ابتکار حمایت کرد، حمایت آن موجب بیگانگی بسیاری از کشورهای در حال توسعه شد که بیم داشتند چنین کنوانسیونی به قدرت‌های بزرگ پوششی برای نقض حاکمیت کشورهای ضعیف‌تر بدهد. با وجود این مانع، آلمان غربی به تلاش‌های خود ادامه داد و بعدها نقش اصلی را در تدوین «کنوانسیون بین‌المللی علیه گروگان‌گیری» در سال ۱۹۷۹ ایفا کرد. در ایالات متحده، هم‌زمانی این یورش با دویستمین سالگرد استقلال آمریکا باعث شکل‌گیری موجی گسترده از توجه رسانه‌ای، انتشار کتاب‌ها، فیلم‌ها و بازنمایی‌های تلویزیونی شد که به «دربی انتبه» معروف شد. رئیس‌جمهور جرالد فورد به‌طور علنی به اسرائیل تبریک گفت، در حالی که اعضای کنگره ۱۲ قطعنامهٔ جداگانه برای ستایش عملیات و درخواست برگزاری یک کنفرانس بین‌المللی دربارهٔ تروریسم ارائه کردند. تحت رهبری سرهنگ چارلز بکویث، ارتش آمریکا شروع به پایه‌گذاری نیروی دلتا فورس کرد، هرچند این نیرو تنها پس از یورش ضدتروریستی GSG 9 به پرواز ۱۸۱ لوفت‌هانزا در سال ۱۹۷۷ مجوز کامل دریافت کرد. با وجود حمایت عمومی گسترده از یورش، هنری کیسینجر در گفت‌وگویی خصوصی با سیمحا دینیتز، سفیر اسرائیل، به استفادهٔ اسرائیل از تجهیزات آمریکایی در جریان عملیات انتقاد کرد. در اواسط ژوئیهٔ ۱۹۷۶، ابرناو هواپیمابر USS Ranger و ناوهای همراهش در واکنش به تهدید اقدام نظامی از سوی نیروهای اوگاندا وارد اقیانوس هند شدند و در سواحل کنیا عملیات انجام دادند. میشل باکوس، خلبان هواپیمای ربوده‌شدهٔ پرواز ۱۳۹ ایر فرانس، نشان لژیون دونور دریافت کرد و دیگر اعضای خدمه نیز نشان افتخار ملی فرانسه را دریافت کردند. در نامه‌ای به تاریخ ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۷۶، ستاد فرماندهی عالی نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران از کماندوهای اسرائیلی برای انجام مأموریت تمجید کرد و بابت «فقدان و شهادت» نتانیاهو تسلیت گفت.

=== سازمان ملل متحد === شورای امنیت سازمان ملل متحد در ۹ ژوئیهٔ ۱۹۷۶ تشکیل جلسه داد تا شکایت رئیس سازمان وحدت آفریقا را بررسی کند که اسرائیل را به ارتکاب «اقدام تجاوزکارانه» متهم کرده بود. شورای امنیت به سفیر اسرائیل در سازمان ملل، حییم هرتزوگ، و وزیر امور خارجهٔ اوگاندا، جوما اوریس عبدالله، اجازه داد بدون حق رأی در جلسه شرکت کنند. کورت والدهایم، دبیرکل سازمان ملل، به شورای امنیت گفت که این یورش «نقض جدی حاکمیت یک کشور عضو سازمان ملل» بوده است، هرچند «کاملاً آگاه است که این تنها عنصر دخیل در ماجرا نیست ... در زمانی که جامعهٔ جهانی اکنون ناچار است با مشکلات بی‌سابقه‌ای ناشی از تروریسم بین‌المللی روبه‌رو شود.» عبدالله، نمایندهٔ اوگاندا، ادعا کرد که این ماجرا زمانی که اسرائیل مداخله کرد به راه‌حلی مسالمت‌آمیز نزدیک شده بود، در حالی که هرتزوگ، نمایندهٔ اسرائیل، اوگاندا را به همدستی مستقیم در هواپیماربایی متهم کرد. ایالات متحده و بریتانیا پیش‌نویس قطعنامه‌ای را ارائه کردند که هواپیماربایی و اقدامات مشابه را محکوم می‌کرد، از تلفات جانی ناشی از هواپیماربایی ابراز تأسف می‌نمود (بدون محکوم کردن اسرائیل یا اوگاندا)، بر ضرورت احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی همهٔ کشورها تأکید می‌کرد، و از جامعهٔ بین‌المللی می‌خواست امنیت هوانوردی غیرنظامی را تقویت کند. با این حال، این قطعنامه به دلیل خودداری دو عضو رأی‌دهنده و غیبت هفت عضو، نتوانست تعداد آرای مثبت لازم را به دست آورد. دومین قطعنامه که از سوی بنین، لیبی و تانزانیا ارائه شده بود و اسرائیل را محکوم می‌کرد، به رأی گذاشته نشد.

== جستارهای وابسته == نیروهای دفاعی اسرائیل موساد عملیات خشم خدا فهرست ترورهای اسرائیل سایرت متکل

نگارخانه

منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Operation Entebbe». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۴ اکتبر ۲۰۱۷.