جنگ داخلی یمن (۱۹۹۴)

جنگ داخلی یمن (۱۹۹۴) که با نام جنگ تابستان ۱۹۹۴ (به عربی حرب صيف ١٩٩٤) نیز شناخته می‌شود، یک جنگ داخلی بود که میان نیروهای هوادار اتحاد در یمن شمالی و جدایی‌طلبان سوسیالیست یمن جنوبی از ۴ مه تا ۷ ژوئیه ۱۹۹۴ درگرفت. این جنگ با شکست جدایی‌طلبان جنوبی و تثبیت یکپارچگی یمن به پایان رسید و بسیاری از رهبران حزب سوسیالیست یمن و دیگر جدایی‌طلبان به تبعید رفتند. ریشه‌های این جنگ به وحدت یمن در سال ۱۹۹۰ بازمی‌گردد. پس از اعلام اتحاد یمن، اختلافات سیاسی و اقتصادی میان رهبران شمال و جنوب به‌ویژه میان علی عبدالله صالح رئیس‌جمهور و علی سالم البیض نایب‌رئیس‌جمهور به‌تدریج افزایش یافت. کشف میدان‌های نفتی جدید در جنوب، ناکامی در ادغام دو ارتش و ترور شماری از سیاستمداران جنوبی از مهم‌ترین عوامل تشدید بحران بود. پس از ناکامی تلاش‌های صلح از جمله توافقنامه امضاشده در امان پایتخت اردن در فوریه ۱۹۹۴، درگیری‌های نظامی تمام‌عیار آغاز شد. جنوبی‌ها در ۲۱ مه ۱۹۹۴ جمهوری دموکراتیک یمن را اعلام کردند اما هیچ کشوری آن را به رسمیت نشناخت و سرانجام نیروهای شمالی در ۷ ژوئیه ۱۹۹۴ عدن را تصرف کردند.

پیشینه

=== وحدت یمن === در دسامبر ۱۹۸۹ روسای جمهور جمهوری عربی یمن (یمن شمالی) و جمهوری دموکراتیک خلق یمن (یمن جنوبی) پیش‌نویس قانون اساسی مشترکی را امضا کردند و بر جدول زمانی یک‌ساله برای وحدت توافق نمودند. تأیید اتحاد در جنوب گسترده بود اما حزب اسلامی الاصلاح در شمال به این بند از قانون اساسی جدید اعتراض کرد که شریعت اسلامی را «یکی از منابع اصلی قانون‌گذاری» معرفی می‌کرد نه تنها منبع آن. سرانجام پارلمان یمن شمالی قانون اساسی را تصویب کرد و جمهوری یمن در ۲۲ مه ۱۹۹۰ اعلام شد. علی عبدالله صالح رئیس‌جمهور و علی سالم البیض نایب‌رئیس‌جمهور شدند. بدین ترتیب یمن بزرگ که سرزمین آن از اواسط سده نوزدهم میان امپراتوری‌های بریتانیا و عثمانی تقسیم شده بود برای نخستین بار پس از بیش از ۱۵۰ سال متحد شد. دوره انتقالی ۳۰ ماهه‌ای برای یکپارچه‌سازی دو نظام سیاسی و اقتصادی تعیین شد. شورای ریاست‌جمهوری پنج‌نفره از سوی نمایندگان هر دو کشور انتخاب گردید و حیدر ابوبکر العطاس نخست‌وزیر یمن متحد شد. قانون اساسی جدید در مه ۱۹۹۰ تصویب و در مه ۱۹۹۱ به رفراندوم گذاشته شد. این قانون اساسی بر نظام چندحزبی، انتخابات آزاد، حق مالکیت خصوصی، برابری در برابر قانون و احترام به حقوق بشر تأکید داشت.

=== انتخابات ۱۹۹۳ و آغاز اختلافات === نخستین انتخابات پارلمانی یمن متحد در ۲۷ آوریل ۱۹۹۳ برگزار شد. حزب مؤتمر شعبی عام به رهبری صالح ۱۲۲ کرسی، حزب سوسیالیست یمن تنها ۵۴ کرسی و حزب الاصلاح ۶۲ کرسی از مجموع ۳۰۱ کرسی پارلمان را به دست آورد. شیخ عبدالله بن حسین الاحمر رهبر حزب الاصلاح رئیس مجلس نمایندگان شد. تقسیم پنجاه‌پنجاه سابق قدرت میان دو حزب به مشارکت نابرابر سه‌جانبه تبدیل شد و این نتیجه نگرانی‌های جنوبی‌ها را تأیید کرد. شایان ذکر است که جنوب در سال ۱۹۹۴ تنها ۳ میلیون نفر جمعیت داشت در برابر ۱۲ میلیون نفر در شمال زیرا مهاجرت‌های گسترده‌ای از جنوب مارکسیستی به شمال صورت گرفته بود. روابط میان صالح و بسیاری از سیاستمداران چپ‌گرا در سال‌های پس از وحدت به‌تدریج تیره شد. رئیس‌جمهور برای تضعیف مخالفان خود از اسلام‌گرایان بهره گرفت و به آن‌ها اجازه داد حضور خود را در کشور گسترش دهند. در پی آن جهادگرایان چندین سیاستمدار کمونیست جنوبی را ترور کردند.

=== بحران نفت و بازگشت مهاجران === با بهره‌برداری از میدان نفتی جدید در استان حضرموت در جنوب، جنوبی‌ها احساس کردند سرزمین‌شان که بیشتر ذخایر نفتی کشور را در خود جای داده بود به‌صورت غیرقانونی توسط حاکمان شمال تصاحب شده است. از سوی دیگر کشور نوپا با بحرانی جدی روبه‌رو شد: نزدیک به ۸۰۰٬۰۰۰ یمنی شاغل در عربستان سعودی پس از تصمیم یمن مبنی بر عدم حمایت از نیروهای ائتلاف در جنگ خلیج فارس به کشور بازگردانده شدند. حواله‌های ارزی این کارگران بخش مهمی از اقتصاد بود و بازگشت آن‌ها جمعیت کشور را یک‌باره ۷ درصد افزایش داد.

=== اعتکاف البیض در عدن === نایب‌رئیس‌جمهور علی سالم البیض در اوت ۱۹۹۳ به عدن بازگشت و اعلام کرد تا رسیدگی به خواسته‌هایش به صنعا بازنخواهد گشت. خواسته‌های او شامل پایان دادن به خشونت شمالی‌ها علیه حزب سوسیالیست و پایان به حاشیه‌رانی اقتصادی جنوب بود. در سپتامبر ۱۹۹۳ البیض فهرستی از ۱۸ شرط برای بازگشت به صنعا منتشر کرد که شامل تمرکززدایی گسترده اقتصادی و اداری، اصلاح قانون اساسی در جهت فدرالیسم، سحب پایگاه‌های نظامی از شهرهای بزرگ و بازداشت عاملان ترور نزدیک به ۱۵۰ کادر حزب سوسیالیست بود. در ۱۱ اکتبر ۱۹۹۳ مجلس نمایندگان یمن شورای ریاست‌جمهوری جدید پنج‌نفره را انتخاب کرد. البیض اعلام کرد به صنعا نخواهد آمد و گفت: «صنعا زرادخانه‌ای از سلاح است و ادامه این وضع به معنای آن است که در بند بمانیم و به جان هم بیفتیم.» در همان روز پسران البیض و پسرخاله‌شان در محله منصوره عدن هدف تیراندازی قرار گرفتند و کامل عبدالحمید با بیش از سی گلوله در سر و بدن کشته شد. حزب سوسیالیست این حمله را دارای «انگیزه‌های سیاسی» و پیامی به البیض دانست.

== تلاش برای آشتی و ناکامی آن == توافقنامه‌ای میان رهبران شمالی و جنوبی در ۲۰ فوریه ۱۹۹۴ در امان پایتخت اردن امضا شد اما نتوانست بحران را متوقف کند. کمتر از ۲۴ ساعت پس از امضای این سند، درگیری‌های محدود نظامی با مشارکت نیروهای زرهی در استان ابین رخ داد. بیانیه وزارت دفاع یمن در عدن در ۲۷ فوریه کشته شدن ۱۲ سرباز و زخمی شدن نزدیک به ۳ سرباز در حمله واحدهای ارتش شمالی به تیپ پنجم پیاده‌نظام جنوبی در شهرستان حرف سفیان را تأیید کرد. این نبرد سرآغاز حذف نیروهای جنوبی مستقر در شمال بود. بر پایه تحلیل منابع مستقل در صنعا، البیض با هر امتیازی که صالح می‌پذیرفت شرط تازه‌ای اضافه می‌کرد. از سوی دیگر صالح نیز با پذیرش صوری خواسته‌ها تنها درصدد خریدن زمان بود و گفته می‌شود از دسامبر ۱۹۹۳ گزینه نظامی را برگزیده بود. ناآمادگی ارتش جنوب در هفته‌های نخست جنگ این فرضیه را تأیید می‌کند. در ۲۷ آوریل نبرد بزرگ تانکی در عمران نزدیک صنعا درگرفت و هر دو طرف دیگری را آغازگر آن خواندند. تا پایان آوریل و آغاز مه و پیش از شروع رسمی جنگ، برآورد می‌شد بیش از ۱۵۰ تانک و ۲۲ خودروی زرهی نابود شده، ۲۰۰ نفر کشته و ۲۵۰ تا ۳۰۰ نفر زخمی شده‌اند و نزدیک به ۱۵۹ خانه آسیب دیده بود.

جنگ تمام‌عیار

آغاز جنگ

جنگ تمام‌عیار در ۴ مه ۱۹۹۴ آغاز شد؛ نیروی هوایی جنوب صنعا، الحدیده و تعز را بمباران کرد و نیروی هوایی شمال در پاسخ عدن، فرودگاه نظامی العند، نیروگاه الحسوه، پالایشگاه‌های نفت و ایستگاه‌های رادیو و تلویزیون عدن را بمباران نمود. رئیس‌جمهور صالح وضعیت اضطراری ۳۰روزه اعلام کرد و تبعه خارجی آغاز به ترک کشور نمودند. دولت عدن بسیج عمومی اعلام کرد. صنعا از غیرنظامیان تهی شد و تمام مغازه‌ها بسته شدند. روز پس از آن نیروهای شمالی از خط مرزی عبور کردند و به‌سوی عدن پیشروی آغاز نمودند. یمن جنوبی موشک‌های اسکاد به صنعا شلیک کرد و ده‌ها غیرنظامی کشته شدند. نایب‌رئیس‌جمهور البیض رسماً برکنار شد. نخست‌وزیر العطاس نیز در ۱۰ مه پس از درخواست کمک خارجی برای پایان جنگ از کار برکنار گردید. جنوب در نبردهای نخستین یک‌سوم ارتش خود را از دست داد؛ نیروهای شمالی با حمله پیشگیرانه واحدهای جنوبی مستقر در شمال را نابود کردند پیش از آنکه محموله‌های تسلیحاتی خریداری‌شده به جنوب برسد.

=== اعلام جمهوری دموکراتیک یمن === رهبران جنوبی در ۲۱ مه ۱۹۹۴ جدایی را اعلام و جمهوری دموکراتیک یمن را به ریاست علی سالم البیض تأسیس کردند. این دولت که سرزمین یمن جنوبی سابق را شامل می‌شد رسماً از سوی هیچ کشوری به رسمیت شناخته نشد، هرچند شورای همکاری خلیج فارس به‌طور ضمنی از آن حمایت کرد.

پیشروی به‌سوی عدن

در اواسط مه نیروهای شمالی به پشتیبانی مجاهدین کهنه‌کار جنگ افغانستان حمله‌ای را با هدف تصرف عدن آغاز کردند. در ۱۶ مه پایگاه هوایی العند به تصرف نیروهای شمالی درآمد. شهر کلیدی عتق که به بخش عمده میدان‌های نفتی کشور دسترسی می‌داد در ۲۴ مه سقوط کرد و امکان سوخت‌رسانی به خودروهای زرهی شمالی فراهم شد.

=== قطعنامه‌های شورای امنیت و آتش‌بس ناکام === شورای امنیت سازمان ملل متحد در ۱ ژوئن ۱۹۹۴ قطعنامه ۹۲۴ را تصویب کرد و خواستار پایان درگیری‌ها و آتش‌بس شد. آتش‌بسی در ۶ ژوئن اعلام گردید اما تنها شش ساعت دوام آورد و مذاکرات همزمان در قاهره با شکست مواجه شد.

سقوط عدن

نیروهای شمالی در ۴ ژوئیه ۱۹۹۴ وارد عدن شدند. شبه‌نظامیان علی ناصر محمد در نبرد نهایی برای تصرف پایتخت جنوبی نقشی مهم ایفا کردند و مقاومت جدایی‌طلبان در ۷ ژوئیه فروپاشید. بیشتر رهبران جدایی‌طلب به تبعید رفتند.

== نیروهای درگیر == بر پایه داده‌های موجود، شمال در آغاز جنگ ۳۶٬۰۰۰ نفر نیروی نظامی و جنوب ۲۴٬۰۰۰ نفر در اختیار داشت. شمال از برتری آشکار زرهی برخوردار بود (۸ تیپ زرهی در برابر ۲ تیپ و ۸۰۰ تانک در برابر ۵۳۰ تانک).

== حامیان خارجی == ایالات متحده آمریکا از وحدت یمن و دولت صالح حمایت کرد. اردن و قطر نیز در شمار حامیان شمال بودند. در مقابل، عربستان سعودی که از یمن متحد و خارج از حوزه نفوذش احساس تهدید می‌کرد از جدایی‌طلبان جنوبی و سوفیان حضرموت حمایت مالی، سیاسی و اطلاعاتی کرد. امارات، کویت و عمان نیز در شمار حامیان جنوب بودند هرچند این حمایت‌ها به پیروزی جدایی‌طلبان نینجامید.

پیامدها

رئیس‌جمهور صالح کنترل کامل خود را بر سراسر کشور تحکیم بخشید. او عفو عمومی اعلام کرد اما ۱۶ تن از رهبران اصلی مخالفان از شمول آن مستثنا شدند. تنها علیه چهار نفر از جمله علی سالم البیض، حیدر ابوبکر العطاس، عبدالرحمن الجفری و منصر صالح السیالی پرونده رسمی اختلاس اموال دولتی تشکیل شد. پارلمان جدیدی تا پایان ژوئیه انتخاب شد اما قدرت واقعی آن پس از جنگ کاهش یافته بود. بخش عمده نبردها و ویرانی‌ها در جنوب رخ داده بود. شمار تلفات کل جنگ میان ۷٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ کشته و نزدیک به ۵۰۰٬۰۰۰ آواره برآورد شده است. پیامدهای درازمدت این جنگ بسیار فراگیر بود. سرکوب حزب سوسیالیست و به حاشیه رانده شدن جنوبی‌ها زمینه‌ساز نارضایتی‌های گسترده‌ای شد که سرانجام از ۲۰۰۷ به شکل‌گیری جنبش جنوب یمن انجامید. این جنبش خواستار جدایی یمن جنوبی بود و با محبوبیت فراوان در آن منطقه، تنش‌ها را افزایش داد و سرانجام به بحران یمن و سپس جنگ داخلی ۲۰۱۴ کمک کرد.

== جستارهای وابسته == اتحاد یمن جنگ داخلی یمن (۲۰۱۴–اکنون) شورش حوثی‌ها جنگ داخلی یمن شمالی

منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Yemeni civil war (1994)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Guerre civile yéménite de 1994». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «الحرب الأهلية اليمنية (1994)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۲۶. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Guerra civil de Yemen de 1994». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اسپانیایی ، بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۲۶.

== پیوند به بیرون == Yemeni Civil War (1990-1994) در وبگاه گلوبال سکیوریتی